Column

Is eerherstel voor Aantjes terecht?

Afwezigheid van nieuwe Sartre komt door de oude Sartre.

Willem Aantjes Beeld Joost van den Broek

De geschiedenis is een barometer die alle kanten uitslaat en soms moet je als historische figuur gewoon geluk hebben met de biografen en de journalisten die zich op jou hebben gestort.

Neem Willem Aantjes (1923-2015). Er is een tijd geweest dat de politicus Aantjes hoog in aanzien stond. Hij hield een Bergrede, waarin hij Mattheüs 25 als richtsnoer uitriep voor christelijke politiek. Mattheüs 25 is een curieuze tekst, die begint met tien maagden die hun bruidegom tegemoet gaan. Freud heeft erop gewezen dat monotheïstische religies geobsedeerd zijn door maagden, maar dit terzijde.

Door links werd Aantjes destijds enorm geprezen om zijn engagement, maar ik kan begrijpen dat zijn CDA-partijgenoten weinig zin hadden Aantjes te volgen in zijn getuigenispolitiek. Het blijft altijd lastig met zo'n Bijbel, getuige ook de slotregel van Mattheüs 25 waarin staat dat de rechtvaardigen naar de hemel gaan en de rest naar de hel, maar dit terzijde.

En toen kwam Loe de Jong. Die zei dat Aantjes bij de Waffen-SS had gezeten, maar Loe maakte minimaal drie fouten. Aantjes was niet bij de Waffen-SS, maar bij de Germaanse SS. Aantjes had zijn Nederlanderschap niet verloren en zijn aanmelding was minder vrijwillig dan het leek. Daarbij had de loslippige vrouw van Loe het nieuws gelekt, wat de boel er niet eleganter op maakte.

Toen dat allemaal uitkwam, ging de historische barometer van Loe de Jong omlaag en die van Aantjes weer omhoog. Er werd gesproken over eerherstel. Max van Weezel, de toenmalige adjunct van Vrij Nederland, beijverde zich al voor eerherstel van Aantjes, toen de door VN besmeurde criminoloog Buikhuisen nog moest worden gerehabiliteerd, maar dit terzijde.

Is eerherstel voor Aantjes terecht? Ik weet het niet. Vanaf het begin heeft Aantjes over zijn oorlogsverleden gezwegen en wanneer hij er toch iets over moest zeggen, heeft hij erover gelogen.

Hij was weliswaar geen lid van de Waffen SS, maar van de Germaanse SS. Tel uit je winst. De Waffen SS schoot, de Germaanse SS bedacht waarom je moest schieten. Aantjes werd lid om zich te drukken, maar hij had ook arbeider in Duitsland kunnen blijven. Zijn gebrek aan moed in de oorlog zou hem door niemand zijn nagedragen, als hij niet in politiek was gegaan en geen Bergrede had gehouden. Het is niet zijn oorlogsverleden dat hem kan worden verweten, maar zijn latere hypocrisie.

Moedig zijn na de oorlog is voor veel mensen weggelegd. Neem Jean-Paul Sartre. Die keerde zich in zijn boekje Réflexions sur la question juive tegen het antisemitisme, maar dat deed hij pas in 1946. In 1933, toen hij in Berlijn het werk van Husserl en Heidegger bestudeerde, was hem niets opgevallen. Ook in het bezette Parijs - toen het er toedeed - heeft Sartre nooit iets gemeld. Wel ging hij naar cafés waar nazi's kwamen.

Vorige week schreef Peter Giesen, de Parijse correspondent van de Volkskrant, over de vraag of er nog linkse intellectuelen bestaan in Frankrijk. Het politieke debat schijnt daar beheerst te worden door 'een tsunami' van rechtse denkers, zoals Pierre Bourdieu, Eric Zemmour en Michel Houellebecq, om over Pascal Bruckner en Michel Onfray nog maar te zwijgen. Waar is de Sartre van nu, vragen de linkse kranten Le Monde en Libération zich wanhopig af. De twee bladen zochten, maar kwamen niet verder dan de 78-jarige communist Alain Badiou. Dat is inderdaad erg mager. Ik zal niet beweren het werk van Badiou te kennen, maar ik vond van hem nog een boekje uit 1998, Over televisie geheten, dat vol staat met overpeinzingen van het niveau dat wij vroeger nog echt naar elkaar luisterden en dat de televisie ons eigenlijk niets heeft gebracht dat de moeite waard is.

De afwezigheid van een nieuwe Sartre komt vooral door de oude Sartre. De tijd dat Sartre een rolmodel was voor intellectuelen ligt ver achter ons. Sartre als existentialist, weinigen dragen nog een zwarte zonnebril.

Sartre als communist, onaantrekkelijk nu het communisme alleen nog bestaat in Noord-Korea. Sartre als maoïst, terwijl de Grote Roerganger vooral wordt herinnerd als de veroorzaker van miljoenen doden. Sartre als arbeiderist, demonstrerend bij de Renault-fabriek, waar ze sleutelen aan de auto van Max Verstappen - lachwekkend.

En Sartre als feminist roept evenmin tot navolging op, sinds wij weten dat Simone de Beauvoir hem jonge studentes aanleverde voor het bed.

Ja, de romancier Sartre van De Walging, maar wat daarin aan existentiële leegheid wordt beschreven, vind je nu bij Houellebecq. En die is erg rechts.

Willem Aantjes Beeld Martijn Beekman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden