Klopt dit wel?

Is een op de vijf jonge vrouwen verkracht?

Berichten verspreiden zich dankzij internet vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. De Volkskrant gaat op zoek naar hele en halve onwaarheden en probeert de zin van de onzin te scheiden.

De tekst 'nee betekent nee' op de rug van een vrouw die meeloopt in een protestmars tegen seksueel geweld in Zuid-Afrika Beeld afp

Er zijn nieuwe, schokkende statistieken opgedoken over seksueel geweld. 'Een op vijf jonge vrouwen wel eens verkracht', meldde de Telegraaf gisteren, een kop die vrijwel een op een was overgenomen van een artikel op de website van 1Limburg. Ook op diverse radiojournaals werd gesproken over een verkrachtingspercentage van 20 procent onder jonge vrouwen en meisjes tussen de 12 en 25 jaar.

Vrijwel direct stroomden argwanende reacties binnen onder het Telegraaf-stuk. 'Eén op de vijf verkracht? Dan zou het land (hopelijk) op zijn kop staan. Het lijkt me ook niet waar', schrijft een reaguurder. Een ander: 'Is dit ook dat ze eigenlijk geen zin hadden die nacht? lijkt het wel op, want dit is wel erg veel.' Ook door de bewoording is er nogal wat verwarring over wat die een op de vijf nu precies hebben doorstaan. Is dat echt ongewenste penetratie of is elke ongewenste kus en streling meegenomen?

Seksueel geweld en seksueel ongewenst gedrag zijn niet eenvoudig te meten en de aantallen lopen uiteen. Volgens een EU-onderzoek dat vorig jaar werd gepubliceerd is een op de twintig vrouwen in Europa verkracht. Volgens onderzoek van Rutgers is dat in Nederland een op de negen, terwijl een op de drie aangeeft weleens seksueel geweld te hebben meegemaakt. Cijfers uit de Verenigde Staten spreken van 15 procent van Amerikaanse vrouwen die slechtoffer is geworden van verkrachting. Een op de vijf is dus een nieuw 'record'. Hoe kan dit?

Tips voor deze rubriek? Mail naar kloptditwel@volkskrant.nl.

Onvrijwillige seks

Het gaat om een onderzoek van GGD Zuid-Limburg en de Universiteit Maastricht in samenwerking met Rutgers en SOA Aids Nederland onder jonge vrouwen en meisjes tussen de 12 en 25 jaar oud. De data die voor het onderzoek zijn gebruikt komen uit de eerdere Rutgers-studie Seks onder je 25ste onder meer dan 10 duizend jongeren uit 2011. De cijfers zijn dus niet nieuw, maar de deze week in wetenschappelijk tijdschrift PLOS One gepubliceerde analyse, waarbij meerdere vormen van 'non-volitional sex', onvrijwillige seks, naast elkaar worden gezet, wel.

Van de vrouwelijke deelnemers gaf 40 procent aan weleens seksuele handelingen te hebben verricht of ondergaan tegen de wil. Dat kan orale seks zijn, maar ook een streling of een ongewenste kus. Bij jonge vrouwen met seksuele ervaring is dat meer dan de helft. Dit onderscheid is belangrijk, want over deze groep gaat het rondzingende aantal van 'een op de vijf'. Om precies te zijn: een op de vijf seksueel actieve jonge vrouwen tussen de 12 en 25 geeft aan weleens seks met penetratie (oraal, vaginaal of anaal) gehad te hebben tegen de wil, zo blijkt uit het onderzoek.

Nu wordt het lastiger, want is dat hetzelfde als verkrachting? 'In sommige media is het woord 'verkracht' genoemd, maar dat hebben wij niet zo gesteld', zegt onderzoeker Christian Hoebe, hoogleraar Infectieziektebestrijding aan de Universiteit Maastricht en afdelingshoofd Seksuele Gezondheid bij GGD Zuid-Limburg. 'Verkrachting is een veroordeling van hoe die gebeurtenis is ervaren, terwijl misschien niet iedereen zichzelf als slachtoffer ziet.'

De onderzoekers hebben zich daar bewust verre van gehouden en vooral geprobeerd zo dicht mogelijk bij een neutrale vraagstelling te komen: heb je dit weleens meegemaakt? 'Ik verwacht dat als de vraag wordt gesteld: ben je weleens verkracht?, dat het percentage lager zal liggen, want aan dat woord kleeft een emotionele lading. We willen het niet bagatelliseren, het aantal is nog steeds substantieel, maar dat wil niet zeggen dat 20 procent van deze seksueel actieve jonge vrouwen verkracht is of dat zelf zo ervaart.'

Instemming

'Wat precies valt onder de definitie verkrachting is een heel lastige kwestie, waar ook deskundigen niet helemaal over uit zijn', zegt Rutgers-woordvoerder Dionne Puyman. Wat niet helpt is het heersende beeld van de vreemdeling die jonge vrouwen de bosjes in sleurt, terwijl al herhaaldelijk uit onderzoek is gebleken dat veruit de meeste verkrachtingen worden gepleegd door een bekende. Ook uit deze studie bleek dat het in bijna 90 procent van de gevallen van onvrijwillige seks ging om een vriend, kennis of familielid.

Bovendien is de definitie van verkrachting aan verandering onderhevig. Een paar decennia geleden bestond verkrachting binnen het huwelijk in Nederland niet voor de wet: dat is pas sinds 1991 strafbaar. En in met name de Verenigde Staten zijn de laatste jaren discussies opgelaaid over 'consent', instemming met seks. Moet deze actief gezocht worden of is de afwezigheid van een luid klinkend 'nee' genoeg om de daad voort te zetten?

'Een slachtoffer is er altijd, maar het is de vraag of er ook een bewuste dader is', zegt Dionne Puyman. 'Als het slachtoffer bijvoorbeeld te veel heeft gedronken om nee te zeggen, maar de ander dat niet door heeft.'

'De term verkrachting ligt ook in een juridische context', zegt Christian Hoebe. Volgens de wet is het verkrachting als er sprake is van dwang die leidt tot het seksueel binnendringen van het lichaam. Wat precies onder dwang kan worden verstaan, is soms duidelijk - vooral wanneer het gaat om fysieke dwang -, maar kan ook een grijs gebied zijn.

Hoebe: 'Een kwart van de onvrijwillige seks ging gepaard met geweld, dat lijkt meer op verkrachting.' Maar wat te denken van het onder druk zetten, chanteren of omkopen? Opvallend is dat onder de onderzochte jongeren die aangaven zelf weleens iemand tot onvrijwillige seks te hebben aangezet, er ook meer 'slachtoffers' waren. 'De sociale norm moet zijn dat ongewenste seks niet 'normaal' is', zegt Hoebe, die met GGD Limburg inzet op beter voorlichtingsbeleid via campagnes en op scholen.

'Wij wilden juist de glijdende schaal in beeld brengen', legt Hoebe uit. 'Dat een op de vijf verkracht is, is echt te kort door de bocht. Dat hebben wij nooit gezegd.' Wat dat betreft bracht de NRC het nieuws correcter, onder de kop '40 procent van jonge vrouwen heeft onvrijwillige seksuele ervaring gehad'.

Correcter, maar voor een kop ook een stuk minder pakkend dan 'Een op vijf verkracht'. 'Ik snap wel hoe het werkt', zegt Hoebe. 'Dit levert meer aandacht op, maar het wordt wel erg makkelijk overgenomen.'

Oordeel:

Indiase activisten protesteren tegen verkrachting Beeld epa
Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden