Column

'Is een middenkabinet wel stabiel?'

Paars-III mag voor even stabiel ogen, maar dan kunnen we in 2014 weer naar de stembus, denkt Thomas von der Dunk.

Lijsttrekkers Diederik Samsom (PvdA) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het verkiezingsdebat van de NOS in de Tweede Kamer. Beeld ANP
Lijsttrekkers Diederik Samsom (PvdA) en Mark Rutte (VVD) na afloop van het verkiezingsdebat van de NOS in de Tweede Kamer.Beeld ANP

Zouden ze bij de VVD al compleet uit hun overwinningsroes van woensdagnacht zijn ontwaakt? Volgens Mark Rutte vormde de uitslag een evidente steun van de kiezer voor zijn beleid. Nu: hij is wel de meerderheid met zijn voormalige coalitiepartners én die coalitiepartners zelf kwijt. 'De' kiezers willen helemaal niet dat Rutte zijn beleid voortzet - de kiezers zijn daarover tot op het bot verdeeld.

Eén ding is duidelijk: het zal hoe dan ook een stuk linkser moeten, wil de VVD mee kunnen blijven doen. Een beleid waarbij de ene helft van het land zijn vingers aflikt door met de andere helft van Nederland zijn gat af te vegen is namelijk niet meer mogelijk. Alleen: wat dan?

De Volkskrant kopte donderdag dat 'het midden' had gewonnen. Maar het midden heeft juist verloren. Gewonnen hebben de flanken - ten koste van het midden en de randen. En de flanken hebben vooral gewonnen door minder 'midden' te zijn dan voorheen.

Instabiliteit
Vrijwel alle officiële geluiden wijzen in de richting van een coalitie VVD-PvdA. Dat wil ook menig hoofdcommentaar. Een stabiel middenkabinet, heet het, precies zoals ook Pechtold bepleit. Hamvraag: is een middenkabinet wel stabiel? Wordt hier niet stabiliteit op de korte termijn met instabiliteit op de langere termijn betaald?

Als VVD en PvdA nu samen in één kabinet stappen, staan beide partijen binnen een half jaar in de peilingen weer op twintig zetels, en torenen PVV en SP er bovenuit. VVD en PvdA zullen dan voortdurend over hun schouder achterom kijken.

Dat zet zo'n nieuwe paarse coalitie sterk onder druk - ook omdat er, anders dan bij Paars-I, ditmaal geen sociaalculturele anti-CDA-agenda is die beiden verenigt, en er geen extra rijkdom, maar schaarste te verdelen valt. Paars-III mag voor even stabiel ogen - eindelijk weer een regering met slechts twee partijen - maar dan kunnen we in 2014 weer naar de stembus.

Hoe vaak kan een partij zulk jojo-gedrag overleven: vóór de verkiezingen een hoop willen, na de verkiezingen omwille van de regeerbaarheid dat allemaal vergeten, om bij de verkiezingen daarop weer een hoop te willen?

Daarbij komt dat een kabinet van VVD en PvdA, zeker als die ook nog met D66 wordt aangevuld, een randstedelijke coalitie van hogeropgeleiden dreigt te worden, die de belangen van de lageropgeleiden en de andere gewesten verwaarloost: de groeiende sociale kloof in Nederland. Een paars middenkabinet zal het land al snel nog verder splijten.

SP
Dat vormt een goede reden om wèl een van de beide meer populistische partijen een serieuze formatiekans te geven, omdat die bevolkingsgroepen vertegenwoordigen die zich toch al met reden verwaarloosd voelen. Waar het ultrarechtse gedoogexperiment is mislukt, en de PVV voor fatsoenlijke mensen met geen tang valt aan te raken, blijft dan de SP over.

De beide grote partijen moeten nu over hun eigen schaduw heen springen, zo heet het nu ook in menig krantencommentaar, en Pechtold roept het eveneens. Dat laatste is logisch: hij hoeft in zo'n geval niet 'over zijn eigen schaduw heen te springen', want als Rutte en Samsom het doen op de wijze die Pechtold wil, komen zij op Pechtolds schaduwplek uit. Maar danken VVD en PvdA hun forse winst nu niet juist aan het feit dat ze nièt voor de plek-in-het-midden van D66 hadden geopteerd?

Wat betekent het voor de relevantie van een stembusuitslag als de natuurlijke antipoden vervolgens gaan samenwerken? Dat is alsof er in Engeland een coalitie komt tussen de Tory's en Labour, of in Amerika de Republikeinen zich massaal achter Obama zouden scharen.

Compromissen moeten mogelijk zijn, omdat er geen alternatief is, zo heet het: maar dat betekent dat de beide grote partijen veel van hun kiezersbeloften overboord moeten gooien. U zei iets over geloofwaardigheid?

Kiezers van VVD en PvdA bleken na woensdag bij straatinterviews best tot compromissen bereid - alleen wel steeds op een ander punt. Het waren vaak heel specifieke beloftes die hen op 12 september over de streep hadden getrokken. Andere beloftes interesseerden hen minder - die ruilden ze dus graag uit. Alleen: dat zijn dan juist die beloftes, die weer ándere kiezers verleid hadden om op de desbetreffende partij te stemmen.

Dat betekent: een coalitie tussen VVD en PvdA vergt ofwel een uitruil van beleidspunten - jij krijgt je zin bij defensie, ik bij de hypotheekrenteaftrek - die de kiezers voor wie dat juist de hoofdreden was om ditmaal wel op die partij te stemmen, meteen naar PVV of SP terugjaagt.

Stilstand
Ofwel men spaart elkaars gevoelige tenen, en doet niets: het euvel van Balkenende-IV. Of men vindt elkaar op elk beleidsterrein in een compromis in het midden, wat eveneens totale stilstand betekenen kan en bovendien leidt tot zeer omslachtige regelingen waarbij kool en geit gespaard worden.

Alleen dat Rutte niet gewoon door kan gaan, waar hij gebleven is, is evident. Dat betreft straks ook de keuze voor bepaalde personen bij de invulling van ministersposten. Het CDA heeft Verhagen, Leers en Bleker stilzwijgend afgevoerd - een extra reden voor Buma om buiten de formatie te blijven, omdat hij ze anders misschien toch niet durft te passeren voor het een of andere departement, en dan houdt hij de volgende keer geen dertien, maar slechts drie zetels over.

De VVD doet daarentegen alsof er niets aan de hand is, terwijl de terugkeer van een aantal van haar bewindslieden eveneens onacceptabel zou dienen te zijn. Allereerst Halbe Zijlstra: er zijn grenzen aan de rancuneuze proleterigheid de je een land kan aandoen. En Uri Rosenthal natuurlijk: er zijn grenzen aan de domheid die je een land kan aandoen - voor de PvdA een goede reden om straks als eerste Buitenlandse Zaken te claimen.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist voor Volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden