Opinie

Is een bankier inderdaad nuttiger voor de samenleving dan een vuilnisman?

De vraag dus, of een bankier inderdaad nuttiger voor de samenleving is dan een vuilnisman. De laatste ruimt in elk geval rotzooi op, de eerste produceert die juist en masse.

Vuilnisman in AmsterdamBeeld anp

In Schotland, zo meldde de NRC 26 september, hebben ze het referendum even hoog in het vaandel staan als de Schotten zelf. Dagelijks wordt er door de dieren gestemd, met liggen en opstaan. Als de meerderheid van de herten besluit om te gaan staan, dan is dat voor de hele kudde het sein om te vertrekken, op zoek naar water, voedsel of beschutting.

In het verenigde Duitsland blijken niet alleen de Duitsers nog tegen de Mauer im Kopf te moeten strijden, maar ook de herten. Decennialang waren die geconditioneerd om verre te blijven van de Duits-Duitse grens, omdat door mijnen en Selbstschussanlagen illegale overschrijdingspogingen ook voor dieren dodelijke gevolgen hadden. Ofschoon er geen hert meer leeft dat zelf nog de Muur heeft meegemaakt, blijkt uit DNA-onderzoek dat de hertenpopulaties aan weerszijden van de oude grens nog steeds gescheiden zijn: kennelijk wordt de kennis dat het bij de grens niet pluis is door herten aan volgende generaties overgedragen.

Vijfentwintig jaar geleden viel (min of meer per vergissing) de Muur, maar de gevolgen van de Duitse deling zijn in de Duitse hoofden nog niet weg. Ironie van de geschiedenis: een paar dagen voor de grootse herdenking kreeg Die Linke - deels de politieke erfgenaam van de oud SED - in Thüringen haar eerste deelstaatpremier. De man in kwestie is zelf uit het Westen afkomstig, en heeft persoonlijk dus geen dictatoriaal-besmet verleden, maar desondanks leidde dit begrijpelijk tot enig wenkbrauwgefrons.

Tegelijk is de grote aanhang, die Die Linke in het Oosten bezit, even begrijpelijk, de laatste jaren misschien zelfs meer dan voorheen. Zij bestaat niet alleen uit de bejaarde Ewiggestrigen die ooit in de DDR de politieke toon aangaven, maar telt ook velen die de DDR niet (bewust) hebben meegemaakt. Bij de eersten speelt nostalgie ongetwijfeld een rol, maar dat alleen kan niet verklaren dat de partij in Thüringen ruim een kwart van de kiezers trekt.

Daar bestaat ook een andere reden voor. Ongeacht alle puinhopen die de communisten indertijd economisch in eigen land hadden aangericht (en waaraan de herinnering met het verstrijken van de tijd zijn scherpe kantjes verliest), blijken ze sinds 2008 op één punt met hun kritiek op het kapitalistische Westen volledig het gelijk aan hun kant te hebben: dat in tijden van economische crisis niet de grote boosdoeners, maar de doorsnee-burgers het gelag betalen.

Het graaikapitaal van bonanerende bankiers en frauderende accountants gaat - zie het goede heenkomen van Rijkman Groenink, Erik Staal en Sjoerd van Keulen - nog steeds vrijuit en gewone burgers en gewone bedrijven draaien in de vorm van massaontslagen plus afbraak van de zorg, het onderwijs en allerlei andere collectieve voorzieningen voor de schade op. Het nu in het theater opgevoerde toneelstuk De Verleiders toont wat dat betreft amper een overdrijving van de werkelijkheid.

Piketty

Dat verklaart de populariteit van Piketty, die uiteraard tegen het zere been schopt van het rechtse pulpblaadje De Telegraaf en het dito zakenmagazine Elsevier. Die kwamen weer met de bekende dooddoeners over 'het gemak waarmee links zich geld van anderen denkt te kunnen toe-eigenen'. De morele vraag, of die anderen wel terecht zoveel geld verdienen, is voor hen te hoog gegrepen. De vraag dus, of een bankier inderdaad nuttiger voor de samenleving is dan een vuilnisman. De laatste ruimt in elk geval rotzooi op, de eerste produceert die juist en masse.

Het ontketende kapitalisme brengt met zich mee, dat verworven werknemersrechten overal in het Westen onder druk zijn komen te staan. Tot 1989 schermden de werkgevers in het Westen tegenover de Sovjet-Unie graag met het stakingsrecht als bewijs van beschaving van het marktmodel; nu de communistische verleiding c.q. bedreiging verdwenen is, worden ze als hindernis voor het grootverdienen stelselmatig afgebroken. Het was het revolutiegevaar dat de kapitalisten uit zelfbehoud tot zelfbeheersing dwong; niet toevallig begon het grote graaien direct toen dat gevaar verdween, na de Val van de Muur.

Het late gelijk van de marxisten op dat punt toen is het probleem van de sociaal-democraten nu, die na 1989 veel te ver in het neoliberale denken zijn meegegaan. Zij zijn te ingekapseld, te marktgericht, te machtsgericht, te meedenkend met het bedrijfsleven geworden, om hiertegen nu veel verweer te hebben, en te netjes om het uitschot in krijtstreep echt met harde hand de pas af te durven snijden.

Vandaar de halfslachtige aanpak van alle multinationale belastingzwendel, in belastingparadijs Nederland vooraan. Van de VVD mogen we zelfs niet eens concluderen dat Nederland zo'n belastingzwendelparadijs is. Opnieuw: gewone burgers en bedrijven brengen de belastingmiddelen bijeen, een kleine bovenlaag parasiteert daarop door zichzelf via schimmige deals aan de fiscus te onttrekken.

Het is in feite een vorm van verkapte staatssteun aan multinationals - en het is navrant dat al die neoliberalen die in het geval van met staatssteun geredde industrieën steevast over protectionisme jammeren, nu zwijgen. Het ondersteunen van fabrieken levert echter meer werk en welvaart op dan dat van brievenbussen.

In Luxemburg zijn die deals nu uitgekomen, en ook Juncker, die er decennia politiek verantwoordelijk voor was, heeft plots het probleem ontdekt. Zijn ferme taal is vooralsnog echter even geloofwaardig als die van Blatter waar het de aanpak van FIFA-zondes betreft: een betrapt maffiasyndicaat dat plots de passie preekt.

Deze ontsporingen zijn mede mogelijk geworden door de Val van de Muur, die daarmee de bouw van andere, maatschappelijke, muren mogelijk heeft gemaakt: die van de soms letterlijk ommuurde gated communities, van Amerika naar Europa overgewaaid. Intussen staat de schutter die de wereld van Bin Laden verloste, in het land van de onbegrensde mogelijkheden zonder sociale verzekering op straat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden