Vier vragen Maurizio Cattelan

Is een banaan aan de muur alleen kunst, omdat de kunstenaar het zegt?

Waarom is een banaan aan de muur kunst? Omdat de kunstenaar het zegt. Maar dat is niet alles. De banaan heeft een geschiedenis, waarin de kunsthandel en de humor een rol spelen.

Een vrouw poseert bij het kunstwerk van Maurizio Cattelan. Beeld REUTERS

Op kunstbeurs Art Basel Miami Beach komen jaarlijks 70 duizend mensen kunst kijken en kopen. Afgelopen week trok één vreemd kunstwerk direct alle aandacht: kunstenaar Maurizio Cattelan (59) had een banaan tegen de muur laten plakken met ducttape.

Het kunstwerk Comedian is een sensatie, mede dankzij het prijskaartje van 120 duizend dollar (108 duizend euro). Het werd nog bekender toen een andere kunstenaar de banaan bij wijze van ‘performance’ opat. Dat gaf niet, want het kunstwerk, of eigenlijk het idee van Cattelan, was al verkocht. Hoe zit dat? Vier vragen over de beroemd geworden kunstbanaan.

Waarom is een banaan aan de muur kunst?

Simpel gezegd werkt het in de hedendaagse kunst zo: het is kunst als een kunstenaar zegt dat het kunst is. Dus een banaan kan kunst zijn, net zo goed als een schilderij, een sculptuur of een blikje poep (een kunstwerk uit 1961 van Piero Manzoni). En die banaan hoeft dan niet op een sokkel te worden geplaatst. Kunstenaars laten wel vaker gevonden voorwerpen zien. Het gaat dan niet zozeer om het ding zelf, maar om de betekenis die de kunstenaar eraan geeft door het op een kunstplek te laten zien.

We zouden Maurizio Cattelans opgeplakte banaan kunsthistorisch kunnen proberen uit te leggen als een alternatief stilleven dat gaat over vergankelijkheid. Maar de titel is Comedian, dus de kunstenaar verwacht dat we lachen om zijn banaan. Die was niet voor niets aan de muur geplakt van kunstbeurs Art Basel Miami Beach, waar topgaleries vanuit de hele wereld hun bijzonderste en duurste waren aanbieden. Zelf vertelde de kunstenaar aan Artnet dat hij dacht dat een banaan prettig was voor de afwisseling tussen schilderijen. 

Het Negende Uur van Maurizio Cattelan. Beeld AP

Waarom wil Cattelan toeschouwers aan het lachen maken?

Cattelan gebruikt ontregeling als strategie. Soms is dat grappig (bedoeld), in andere gevallen maakt hij mensen vooral boos. Een van zijn meest omstreden werken is een knielende verkleinde – maar verder levensechte – wassen Adolf Hitler. En Cattelan maakte ook een sculptuur van Paus Johannes Paulus II die door een meteoriet is getroffen. Toen die sculptuur in Warschau te zien was, probeerden twee Poolse parlementsleden ‘hun’ Paus rechtop te zetten. Als we de banaan opvatten als provocatie, is die op te vatten als een middelvinger richting de kunstmarkt, waarin de gekste dingen (denk nog eens aan dat blikje poep) grof geld waard zijn. En die kunstmarkt hapte toe, in figuurlijke zin. 

Him van Maurizio Cattelan Beeld ANP

Wie betaalt er nou 120 duizend dollar voor een banaan?

Het gaat niet om de banaan, maar om het idee. De galerie verkocht een gesigneerd echtheidscertificaat en instructies, dat is vaker het geval bij conceptuele kunst, waarin het meer om de gedachte dan om het ding gaat. En als het een idee is van een bekende gewaardeerde kunstenaar – en dat is Cattelan, in 2011 had hij een groot retrospectief in het Guggenheim museum in New York – dan kan dat idee behoorlijk kostbaar zijn.

Ook Nederlandse musea kopen geregeld conceptuele kunst. Zo bemachtigde Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam in 2010 voor 30.001 euro de beroemde Pindakaasvloer van Wim T. Schippers. Ook daarbij ging het om de overdracht van een reeks geautoriseerde instructies. 

De vloer in het Rotterdamse Boijmans van Beuningen wordt besmeerd met pindakaas. Beeld ANP

In het geval van Comedian kan in die instructies bijvoorbeeld zijn vermeld hoe hoog de banaan moet worden opgehangen en onder welke hoek met welk type ducttape die moet worden vastgeplakt. Hoe vaak de eigenaar de banaan vervangt, is aan de koper, liet de galeriehouder al weten. Ook verzamelaars van hedendaagse kunst kunnen zulke grapjes waarderen. Kunstenaars steken vaker de draak met de kunstmarkt. Het bekendste recente voorbeeld is de tekening van Banksy die deels werd versnipperd nadat die was geveild vorig jaar. De koper was snel van de schrik bekomen en is inmiddels dik tevreden met haar unieke kunstwerk.

En is deze opgeplakte banaan een goed kunstwerk?

Cattelan maakte de kunstmarkt twintig jaar geleden al eens belachelijk, en veel beter. In 1999 plakte hij een galeriehouder in Milaan met ducttape aan de muur. A Perfect Day noemde de kunstenaar deze performance die een dag duurde. Een grappige en ook behoorlijk extreme manier om kritiek te leveren op de machtsverhoudingen in de kunst.

Maurizio Cattelan maakte eerder een massief 18-karaats toilet dat dit najaar werd gestolen uit Blenheim Palace, een 18de-eeuws paleis in Groot Brittannië waar Winston Churchill is geboren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden