Analyse Acties in de publieke sector

Is dit het juiste moment voor actie in de publieke sector?

De leraren van PO in Actie willen samen met de collega’s in de zorg, bij de politie en in het leger ten strijde trekken voor betere arbeidsomstandigheden. De timing lijkt goed en de intenties komen grotendeels overeen, maar de samenwerking is geen vanzelfsprekendheid.

Beeld ANP

Ze willen hun kunstje herhalen. En ditmaal niet alleen in het basisonderwijs. PO in Actie wil met een slimme campagne – vooral gevoerd via sociale media – vrijwel de hele publieke sector op de barricaden krijgen. Donderdag riep de actiegroep medewerkers in de zorg, bij de politie en bij defensie op om de rijen te sluiten en samen te strijden voor een hoger loon en betere arbeidsomstandigheden.

Te beginnen op 2 oktober, de dag dat in de Tweede Kamer gesproken zal worden over het afschaffen van de dividendbelasting. ‘Dat is het moment om in actie te komen’, zegt Jan van de Ven. ‘Die afschaffing van de dividendbelasting heeft geen maatschappelijk draagvlak.’ Dus komt er een protestmars, een manifestatie of een demonstratie. En in een later stadium misschien een staking.

Samen optrekken

‘Het is heel goed daarbij als publieke sector samen op te trekken’, zegt Marijke Volgers van Zorg in Actie, een Facebookgroep met 25 duizend leden naar het voorbeeld van PO in Actie. ‘Hoge werkdruk, een overload aan administratie, lage salarissen: we lopen tegen dezelfde problemen aan.’ Of, in de woorden van Van de Ven: ‘De publieke sector staat in de fik.’

De oproep tot samenwerking is ‘vrij bijzonder’, zegt Sjaak van der Velden van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, die onderzoek deed naar stakingen in Nederland. Het is lang geleden dat verschillende sectoren zo’n breed front vormden, zegt de historicus. Hij verwijst naar de ambtenarenstaking in 1983.

Uit protest tegen een voorgenomen loonkorting reden de treinen twee maanden niet op tijd, werd de post niet gesorteerd en bleef het huisvuil op de stoep staan. ‘Ook toen gingen meerdere sectoren in de publieke sector gezamenlijk de strijd aan.’ Dat had uiteindelijk niet het gewenste effect. ‘De rechter verbood de staking en de acties hielden op.’

Gaat het de actievoerders nu opnieuw lukken om zoveel ambtenaren op de been te krijgen? En belangrijker: zijn de kansen op succes nu gunstiger?

Succesfactoren

De expertise voor een succesvol protest is in ieder geval aanwezig. De mannen van PO in Actie weten hoe ze – buiten de traditionele vakbonden om – in korte tijd duizenden mensen kunnen mobiliseren. In anderhalf jaar kregen Jan van de Ven, Thijs Roovers en de andere actievoerders het kabinet zo ver een flinke zak geld beschikbaar te stellen voor het basisonderwijs.

De succesfactoren? PO in Actie stond via Facebook in contact met de achterban en wist daardoor precies wat daar speelde. De organisatie was flexibel, waardoor snel besluiten genomen konden worden. En de voormannen hoefden niet met meel in de mond te praten. Op hun schouders rustte geen historische ballast: ze hadden nooit aan tafel gezeten bij cao-onderhandelingen die niet gunstig waren uitgevallen.

Ook wisten Van de Ven en Roovers altijd precies op het juiste moment de knuppel in het hoenderhok gooien. ‘De techniek van de overrompeling’, noemden ze dat eerder in een interview met de Volkskrant.

De timing voor deze nieuwe protesten lijkt ook uitstekend. De ambtenarenstaking van 1983 viel midden in een economische crisis, nu krabbelen we daar net weer uit.

Fictieve keuze

Bovendien haakt PO in Actie slim aan bij de onvrede over de afschaffing van de dividendbelasting. Ze presenteren een fictieve keuze: willen we geld cadeau doen aan buitenlandse beleggers of gunnen we onze leraren, onze agenten, onze verpleegkundigen en onze militairen een eerlijk salaris? Maatschappelijke steun lijkt gegarandeerd. De oppositie slijpt de messen al.

De voorgenomen maatregel katalyseert de onvrede, beaamt Marijke Volgers (Zorg in Actie). ‘Dat horen we binnen onze groep heel veel terug: bedrijven krijgen 2 miljard, terwijl wij de benen uit ons lijf rennen, op alles gecontroleerd worden en om elke cent moeten bedelen.’

Toch kan de samenwerking tussen de verschillende sectoren ook op problemen stuiten, bijvoorbeeld vanwege cultuurverschillen. Zo moppert PO in Actie flink op de traditionele vakbonden in het onderwijs, die de leraren niet goed vertegenwoordigd zouden hebben. Maar de politie is nog steeds een traditioneel vakbondsbolwerk: bijna alle 60 duizend agenten zijn aangesloten bij een van de vier vakbonden. 

Acties buiten de bond om zijn eigenlijk niet de bedoeling, zegt Teun de Vries, de drijvende kracht achter Malieveld 2.0, de politieactie op Facebook. ‘Mijn oproep is: verbind je via Facebook, maar ook via de vakbeweging. Dat is het beste van twee werelden.’

Splijtzwam

De manier van actievoeren kan ook een splijtzwam worden. Docenten toonden zich al bereid tot staken, maar in de zorg ligt dat gevoeliger. ‘Sommige cliënten kunnen best een dag naar familie, sommige poli’s kunnen wel een dag dicht. Maar we gaan geen mensen aan hun lot overlaten’, zegt Volgers van Zorg in Actie. Voor politie- en defensiemedewerkers is staken zelfs verboden. ‘Als iemand 112 belt, moeten wij paraat staan’, zegt Teun de Vries.

En dan is er nog een laatste zorg, mocht de onwillige coalitie in de Tweede Kamer plots besluiten dat die 2 miljard euro van de dividendbelasting tóch naar de publieke sector gaat. Want wie heeft dan het meeste recht op het geld? Welke van de vier, vijf, zes ministers die over deze sectoren gaan krijgen dan, extra budget?

Boosheid verbindt de sectoren nu. Maar zodra er geld te verdelen valt, is het ieder voor zich. Dan zijn de deelnemers aan de gelegenheidscoalitie opeens weer elkaars concurrenten.

DE BREED GEDEELDE ZORGEN IN DE PUBLIEKE SECTOR

1) Te lage beloning

Leraren, zorgmedewerkers, agenten, militairen: ze willen allemaal eindelijk mee profiteren van de economische groei. Leraren in het basisonderwijs zouden net zo veel moeten verdienen als hun collega’s op middelbare scholen, vindt PO in Actie. Daarvoor eisen ze 1,4 miljard euro, maar tot dusver kregen ze slechts de helft toegezegd. Ook in de zorg is beloning een belangrijk thema. ‘Veel vaker dan vroeger zijn vrouwen kostwinner’, zegt Marijke Volgers (Zorg in Actie). ‘Dan merk je: van een zorgsalaris kun je niet rondkomen.’ Politiebonden eisen met hun huidige acties een ‘inhaalslag’: een loonsverhoging van 3,5 procent. Defensiebonden hebben juist net een principeakkoord voor een nieuwe cao gesloten – inclusief structurele loonsverhoging van 5,8 procent. Maar zo’n opslag voor alle sectoren, wie moet dat betalen?

2) Tekort aan personeel

Hét probleem van de publieke sector op dit moment, zeker nu de economie weer aantrekt. Scholen dreigden bij het begin van het schooljaar niet voor elke klas een juf of meester te hebben. De zorg moet rekening houden met een personeelstekort van 120 duizend arbeidskrachten, waarschuwde het UWV eerder dit jaar. En bij de politie blijven duizenden aangiften liggen omdat de recherche onderbemand is – en dan komt er nog een grote pensioengolf aan. Bij defensie staan achtduizend vacatures open, zegt Jean Debie van de militaire vakbond VBM. De oorzaken zijn divers en diffuus: salaris, imago, werkdruk. Dat los je met een gezamenlijke actie niet op. En waar moeten al die extra mensen vandaan komen?

3) Te hoge werkdruk

Al jaren een terugkerende klacht, nu nog urgenter door het tekort aan personeel. ‘Het gebrek aan mankracht leidt tot een verhoogde werkdruk voor onze mensen’, zegt Jean Debie van de militaire vakbond VBM. ‘We rennen ons de benen uit het lijf’, aldus Marijke Volgers van Zorg in Actie. Maar niet alleen het gebrek aan mensen is een probleem. Publieke sectoren zijn het brandpunt van een veelvoud aan maatschappelijke verwachtingen. De burger, die ongetwijfeld begaan is het met het lot van de leraar en de verpleegkundige, verwacht tegelijkertijd onderwijs op maat voor zoon of dochter en een praatje aan het bed van oma.

4) Bureaucratische rompslomp

Die bij de politie tot uiting komt in ergernis over falende ict-systemen, maar vooral in de zorg een overheersende klacht is. ‘Wij moeten alles verantwoorden en alles wordt gecontroleerd’, zegt Marijke Volgers (Zorg in Actie). ‘Het is een soort zelfrijzend bakmeel’, zei zorgminister Hugo de Jonge. ‘Dat houdt mensen af van het werk waarvoor ze hebben gekozen.’ Niet voor niets lanceerde het kabinet eerder dit jaar het plan de regeldruk terug te snoeien. Maar, zei De Jonge ook: wantrouwen, de hang naar controle, verantwoording van publiek geld, kwaliteitscontrole, rompslomp is een veelkoppig monster. Sancties voor het niet schrappen van regels ontbreken bovendien. ‘Dat moet je ook niet willen; welke politie had je daarvoor willen inrichten?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.