Is dit het allemaal waard?

In zijn derde contractjaar bij PSV wordt coach Fred Rutten (49) er doorlopend aan herinnerd dat zijn krediet bijna op is. Kroniek van een half jaar onder hoogspanning. 'Laat iedereen me maar veroordelen.'

Twee keer heeft Fred Rutten overwogen zijn contract bij PSV in te leveren. Direct na het gelijkspel tegen FC Groningen op de slotdag van het vorig seizoen, toen de club onder zijn leiding opnieuw als derde eindigde, twijfelde hij voor het eerst. 'Ik dacht: nu stap ik naar Sanders en zeg hem dat het goed is geweest.' Maar hij bedacht zich en zei niets tegen de algemeen directeur. Eerst tot rust komen, hield hij zich voor.


Tijdens de busrit naar Eindhoven stroomden de sms'jes binnen. Phillip Cocu stuurde een berichtje, net als René Eijkelkamp en Rob van den Akker, de in november overleden voorzitter van de supportersvereniging. En zij waren de enigen niet. Doe niets geks, was de boodschap.


Later die dag, bij een tussenstop, was er een ongebruikelijk onderhoud geweest met PSV-supporters. Ze waren teleurgesteld en vroegen om uitleg. Maar er was geen woede. Of hem dat heeft verbaasd? 'Ja, wel een beetje.'


Een paar dagen later sloot PSV het seizoen 2010-2011 af met een oefenduel tegen de amateurs van Someren. 'Ik dacht: nu zullen we het krijgen. Er zal wel een mannetje of dertig, veertig achter mijn dug-out staan en om mijn vertrek schreeuwen. Maar er viel geen onvertogen woord.'


Ook dat verraste hem. Rest de vraag: als die supporters zich wél hadden geroerd, was hij dan opgestapt? Rutten laat een stilte vallen. 'Dat is hypothetisch, maar ik had het dan wel overwogen ja.'


Nu besloot hij door te gaan. Vooral omdat veel mensen hadden verwacht én gehoopt dat hij zou stoppen. 'Maar als de hele wereld zegt: sla linksaf, dan wil ik nog wel eens naar rechts gaan. Dat typeert mij.'


Dinsdag 26 juli


De coach is opgehouden zich druk te maken om publicaties. Het is geen onverschilligheid. Het is het gebrek aan invloed dat hij kan uitoefenen op wat er zoal in de media verschijnt.


Hij geeft een voorbeeld. Een Oostenrijkse verslaggever vroeg hem, rond de ontmoeting tegen SV Ried, naar Marko Arnautovic, die hij eerder bij FC Twente onder zijn hoede had. Rutten zei wat vriendelijke dingen over de flamboyante aanvaller en een dag later heette het dat PSV interesse had in Arnautovic.


Twee handen gaan demonstratief de lucht in. 'Zeg jij het maar. Als ik daar boos over moet worden, kan ik wel bezig blijven.' Dan investeert hij zijn energie liever in andere dingen.


Het is anderhalve week voor de eerste competitiewedstrijd tegen AZ en de trainer gelooft er heilig in dat de naar het tweede elftal verbannen Ajacied Mounir El Hamdaoui haalbaar is voor PSV. Later zal blijken dat hij zich heeft vergist.


Hoewel PSV zijn eerste wedstrijd nog moet spelen, is Rutten zich bewust van de sterk toegenomen druk op zijn positie. In zijn eerste twee seizoenen is PSV teleurstellend als derde geëindigd. Nu zijn er miljoenen geïnvesteerd in spelers als Wijnaldum, Mertens en Strootman. De verwachtingen zijn hoog.


'Dat er nog altijd geen spits bij is en dat de verdediging onderbezet is, telt niet', constateert Rutten zelf. Of hij nu al druk voelt? 'Druk? Hoezo? Wat bedoel je?'


Hij grijnst.


Maandag 22 augustus


Het is de dag na de uitoverwinning tegen ADO Den Haag (0-3) en de eerste golf van kritiek is voor even weggeëbd. Al heeft hem dat nooit wakker gehouden. Vroeger, als speler van Twente, was er eens een psycholoog op bezoek geweest in het oude Diekman stadion.


Die wilde de spelers bekend maken met transcendente meditatie, een praktische methode voor meer energie, meer geluk en succes in het leven. De meesten hoonden de psycholoog weg. Een groepje van vier, onder wie Rutten, bleek wel geïnteresseerd.


En nu, decennia later, heeft hij er nog altijd profijt van. 'Je kunt het belachelijk maken, maar het geeft mij rust. Ik raak niet in trance, maar in een staat dat ik de dingen wel hoor, maar niet in me opneem.'


Rutten verblijft nu vrijwel permanent in zijn appartement in Eindhoven. Zijn vrouw, met wie hij in het Overijsselse dorp Overdinkel woont, ziet hij weinig. Soms wordt hij terug geroepen. Per sms. 'Hallo, wij leven ook nog', is dan vaak de korte boodschap die in zijn scherm verschijnt.


Zijn vrouw heeft weinig met de voetbalwereld. 'Asociaal' is de kwalificatie die thuis wel eens valt. De hardheid staat haar niet aan en dat vindt haar echtgenoot niet vreemd.


Soms rijdt hij naar huis om te ontsnappen aan de dagelijkse drukte. Dan kijkt hij geen wedstrijd op tv, maar probeert hij te genieten. Lekker eten, een wijntje drinken, op de veranda zitten. Dan wordt het wel eens laat.


Een paar jaar geleden stonden ze gek te kijken in Overdinkel, toen paparazzi van Duitse tabloids door de heg rond zijn woning foto's stonden te maken.


Rutten, destijds als coach van Schalke onder vuur, vernam het van de boeren in zijn omgeving. Die zeiden: er hangen hier wat idioten met Duitse kentekens bij je rond, dat je het weet.


Hij houdt werk en privé graag gescheiden. Maar soms staat hij machteloos, bijvoorbeeld als een van zijn beide dochters ermee wordt geconfronteerd. Zijn oudste is 24 jaar en studeert rechten in Amsterdam. De jongste dochter is 21 en heeft zich in Enschede gericht op de wereld van de mode.


Daar werd ze onlangs verbaal geattaqueerd. Haar vader vond het verschrikkelijk. Ze was wezen stappen met vriendinnen en op het perron was ze herkend en vreselijk uitgescholden. Hij kon het moeilijk van zich afzetten. 'Want in mijn filosofie leef je voor je kinderen.'


Hij liep er een aantal dagen mee rond. 'Is het dit wel allemaal waard', heeft hij zich afgevraagd.


Maandag 12 september


PSV heeft een dag eerder met 3-3 gelijkgespeeld tegen VVV, na een voorsprong van 0-2 bij rust. In de kantine van De Herdgang wordt door de vaste bezoekers, een groepje heren op leeftijd, negatief geoordeeld over Rutten. Ze zien hem het liefste gaan.


Bij veel bezoeken aan het trainingscomplex is hun gemopper hoorbaar. De coach heeft zich ermee verzoend. De stem in dat hoekje is niet de stem van alle PSV-supporters, zegt hij. Het stoort hem wel dat er in de kranten aandacht is geweest voor zijn eigen optreden.


Of, beter gezegd: voor zijn bezwete gelaat én zijn uitleg voor de wanprestatie. 'Zoals ik daar sta, ben ik authentiek. En dat zweten, daar doe ik toch niets aan. Dat heb ik nu eenmaal, dat heeft niets te maken met zogenaamd lastige vragen.'


Het verrast hem dat zijn mediaoptredens als 'niet al te sterk' worden beoordeeld. Hij 'spiegelt' wel eens met een vriend uit Twente en die vertelt hem dat hij zichzelf moet blijven. 'Mensen die mij van adviezen voorzien, vinden mijn presentatie ook authentiek.'


Dat hij op de hak wordt genomen, deert hem niet. Wat hem wel raakte was het tv-programma Voetbal International, waarin werd gesproken over zijn 'zogenaamde bijnaam' bij FC Twente, 'sliske de rat'. Rutten noemt het 'onder de gordel' en zegt dat hij wel weet hoe die informatie VI heeft bereikt.


Het komt uit de koker van FC Twente-voorzitter Joop Munsterman. 'Maar ik ga me niet tot dat niveau verlagen door terug te trappen', zegt hij. 'Als ik Munsterman zie, krijgt hij een hand. Zijn gedrag neigt soms naar narcisme en daarmee heb ik meer dan genoeg gezegd.'


Maandag 17 oktober


In een buitenwijk van Eindhoven bewoont Rutten de bovenste etage van een appartementenflat. Bij alle nummers hangen naambordjes, behalve bij dat van hem. 'Het moet wel mijn plekkie zijn, anders word ik onrustig', zegt hij daarover.


Hij heeft een groot balkon met een prachtig uitzicht over de sportvelden. Het appartement zelf is vrij basaal ingericht. Aan de muur hangt een enorme breedbeeldtelevisie die hij zelf heeft aangeschaft. In de hoofdzakelijk lege boekenkasten liggen stapels oude VI's.


Op een van de planken in zijn boekenkast staat een namaak-Oscar met onderschrift World's greatest superfather. Dat was een cadeautje van zijn jongste dochter. 'Ze heeft het me met een knipoog gegeven, omdat ik zo veel weg ben.'


In het gordijn zit een opvallend grote scheur, waarvan hij nooit de behoefte heeft gevoeld die te repareren. Zijn vrouw heeft hem er wel eens attent op gemaakt, maar dat heeft geen gewicht in de schaal gelegd. Hij heeft het maar zo gelaten. Op de vensterbank prijkt een foto, waarop zij met een groepje vriendinnen op ski's te zien is. Een vakantietrip.


Over de kale inrichting zegt hij: 'Het was al min of meer zo, toen ik erin kwam.' Omdat hij is vergeten boodschappen te doen, serveert Rutten bij de koffie een in stukjes gesneden Mars. Waarna hij met gevoel voor zelfspot zegt dat hij van zoetigheid houdt en niet van boodschappen doen.


Hij zet de wekker 's ochtends om kwart over zeven, maar meestal is hij al om half zeven wakker. Dan zet hij zijn koffieapparaat aan. Het filter heeft hij de avond ervoor al gevuld. 'Dan hoef ik alleen nog maar op de knop te drukken.'


's Ochtends gaat de televisie aan. Dan kijkt hij eerst naar teletekstpagina 101 en dan naar 801. 'Daarna zap ik door naar de Belg. Hun journaal spreekt me meer aan dan dat van de NOS, omdat het internationaler is georiënteerd. Bovendien heeft Ter Zake ook vaak interessante onderwerpen.'


Zijn favoriete kanaal is Goed TV, dat helemaal achteraan op nummer 995 geprogrammeerd staat. Hij kwam er toevallig op, toen hij achteruit zapte. Het is een verzameling van het beste dat de tv te bieden had. Gisteravond heeft hij naar een thema-uitzending over ADHD gekeken.


Het liefst zit hij aan de lange eettafel, waarop nu een A4'tje ligt met losse aantekeningen. Drie woorden op dat velletje trekken de aandacht: DM, blame, en gemakzucht. DM staat voor Dries Mertens. Het woordje ego staat erachter. Soms moet hij de bal eerder aan een teamgenoot geven, zodat de gedachte niet bestaat dat hij een ander niets gunt.


Het woordje blame is niet voor niets in het Engels opgetekend. Hij zal Ola Toivonen erop wijzen, dat hij niet zo snel de schuld bij een ander moet leggen, zoals onlangs tegen RKC. Iets minder met zijn armen zwaaien, dat zou al helpen. Om het woord gemakzucht staat een cirkel getekend. 'Die staat voor het team. Moet ik dat nog toelichten?'


Hij grinnikt.


Dinsdag 22 november


Het overlijden van Rob van den Akker, de voorzitter van de supportersvereniging met wie Rutten een goede relatie had, heeft de trainer diep geraakt. In zijn appartement in Eindhoven lag het boek 'De zoektocht naar de geheime kracht van het universum', een cadeau van Van den Akker, tijdens de vorige ontmoeting op de salontafel.


Nee, hij had er nog niet veel in gelezen. Dat komt nog wel. Op De Herdgang zegt Rutten dat de dood van Van den Akker hem heeft teruggedreven naar zijn tienerjaren. Hij was slechts 14 jaar, toen zijn eigen vader overleed. 'De oudste zoon van Rob is nu 14, dus dat kwam keihard binnen.'


Hij heeft de afgelopen dagen flashbacks naar vroeger gehad. Zijn moeder bleef destijds over met vijf kinderen. Onder hem zat een tweeling van 12 en er waren nog twee oudere broers thuis, van 16 en 18 jaar. Drie broers en een zus waren het huis al uit.


Voor zijn moeder was het zwaar. Vader Rutten was een man die zijn gezin te eten gaf en er niet vaak was. Hij werkte in de bouw en was 50 jaar toen hij overleed aan een ongeneeslijke longziekte. 'In die periode kon ik het woord kanker echt niet horen, dan dook ik weg.'


Als tiener verwerkte Fred Rutten het leed alleen, een eigenschap die hem nooit zou verlaten. Sterker nog: toen zijn moeder in 2000 overleed, zat hij een dag later als trainer van Twente op de bank bij het competitieduel tegen Sparta.


Hij kan die week nog als de dag van gisteren terughalen. 'Toen we haar opzochten in Wijchen, dacht ik al: dit is afscheid nemen. Zoals ze toen in de deuropening naar ons zwaaide, dat beeld heb ik altijd onthouden. Op vrijdagochtend belde m'n zus, dat ze was ingeslapen.'


Toch peinsde hij er niet over om het duel tegen Sparta te laten schieten. Spijt heeft hij er niet van. 'Ik deed wat mijn gevoel me ingaf.'


Ondanks de aanwezigheid van al die broers en zussen is er maar één zus - die van de tweeling - met wie Rutten veelvuldig contact onderhoudt. 'In mijn vak zit je bijna in een sociaal isolement. Dit leven is geen boemeltreintje, dit is een tgv die maar door raast. Als ik dan een keer iets doe buiten het voetbal om, dan is het met mijn gezin.'


Soms, zoals na het turbulente competitieduel met FC Twente, toen hij zich kritisch uitliet over scheidsrechter Kevin Blom, is zijn gezin de corrigerende factor. Bij de slager kreeg zijn vrouw gekscherend te horen: mag jij wel een hand geven? Dan is zij niet zo blij met haar echtgenoot. 'Ik zeg dan: mens, lach er nou om! Maar daar kom ik niet mee weg.'


Spijt van zijn gedrag na afloop van die wedstrijd heeft hij niet. Na enig aandringen: 'Nou, alleen van het gebruik van het woord homereferee. Dat had ik niet moeten doen. Daarmee trok ik de integriteit van Blom in twijfel.'


Maar hij betreurt het niet dat hij Blom geen hand gaf. 'Ik zou het hypocriet vinden als ik nu zeg: ik had hem een hand moeten geven. Laat iedereen me dan maar veroordelen. Ik weet wat ik deed, en waarom. Voor de mensen met wie ik dagelijks werk was het geen verrassing.'


Het incident maakte zijn wankele positie er niet sterker op. Rutten geldt als een coach die geen topwedstrijden wint. 'Wat wil je dat ik daarop zeg? Dat ik de status heb van een verliezer in de grote wedstrijden? Wat is status dan? Status zegt mij niets. Ik kijk naar het grote geheel. En dan denk ik: wij zijn op de goede weg.'


Dinsdag 13 december


Aan een tafeltje in het publieke gedeelte van De Herdgang geeft Orlando Engelaar een interview. Rutten observeert hem van een afstand en laat de vraag op zich inwerken of het lastig was zijn trouwe adjudant te passeren. Hij nam de middenvelder mee van Twente naar Schalke en later naar PSV.


Als een van de laatsten staat hij voor een vorstelijk salaris op de loonlijst bij PSV. Zijn coach had zijn elftal al zo'n beetje staan deze zomer, toen de club nog bezig was Engelaar te slijten. 'Lange, kun je het nog allemaal verwerken', vraagt Rutten wel eens. 'Het is niet makkelijk trainer', is dan het antwoord.


Maar Engelaar mag hem nog steeds ergens op wijzen, als hij dat nodig vindt. Als hij in de kleedkamer uit zijn slof is geschoten, hoort de coach bij de wandeling van de catacomben naar het veld dat hij dat misschien wat anders had kunnen aanpakken.


De communicatie met zijn spelers, het luistert nauw. Met de jonge Willems ging hij onlangs tafeltennissen, nadat een directe fout van de linksback de nederlaag tegen Feyenoord had ingeleid. Dan is een speelse, andere aanpak vereist.


Met aanvaller Lens was het een ander verhaal. Die viel in tegen NAC en werd met twee onnodige gele kaarten van het veld gestuurd. Een dag later nam hij Lens apart, omdat hij de rode kaart had zien aankomen. Lens was gefrustreerd dat hij niet eerder had mogen invallen. Toen hij hem daarmee confronteerde, bekende de aanvaller schuld.


Soms valt er wel eens wat ergers voor in de kleedkamer, maar daarover treedt Rutten niet naar buiten. Dat zou het teamproces schaden.


Als nummer twee van de eredivisie, op één punt van koploper AZ, heeft hij de winterstop gehaald met PSV. Met de directie is hij nu nog steeds in gesprek over zijn toekomst. Zijn contract loopt over een half jaar af.


'Ik weet wat de club wil en ik weet wat ik zelf wil.' Toch moet hij afwachten. Soms klinkt daarover irritatie door. Dan kan hij ineens fel zijn. Even later wil hij zijn woorden weer afzwakken. Dan is hij toch wat geschrokken van zijn eigen uithaal. 'Als PSV niet doorgaat met mij, is er niemand die medelijden hoeft te hebben met Fred Rutten.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden