Is dit een linkse begroting? Nou en of!

Een vliegtaks voor iedereen die vanuit Nederland vertrekt, een ‘jaloeziebelasting’ op de huizen van miljonairs, een hogere bijtelling voor de gelukkigen die een auto van de zaak hebben, en een kinderbijslag die wordt afgepakt van de rijken en – deels – teruggaat naar minima met kinderen....

Van onze verslaggevers Douwe Douwes en Sheila Sitalsing

Nou en of!

Joop den Uyl wordt erbij gehaald, wanneer mensen in hun geheugen graven naar een vergelijkbare begroting als de eerste van het vierde kabinet van premier Jan Peter Balkenende. De belangrijkste conclusie op het eerste gezicht: PvdA-minister Wouter Bos van Financiën kan rekenen op applaus vanuit zijn linkervleugel. Hij pakt – een beetje – van de allerrijksten (‘niveau captains of industry’, preciseert een betrokken ambtenaar), verhoogt de belastingen en deelt met miljoenen gevulde enveloppen uit. Het nivelleren is nog maar net begonnen, liet PvdA-fractievoorzitter Jacques Tichelaar in een eerste reactie op de Miljoenennota al verheugd weten.

Maar alvorens de vlag bij Tichelaar helemaal uitgaat zijn twee kanttekeningen op zijn plaats.

Eén: ‘klassiek’ nivelleren is niet aan de orde, als onder ‘klassiek’ wordt verstaan: over de breedte geld terugsluizen van bovenmodaal richting benedenmodaal om zo de inkomensverdeling platter maken. Wat wel gebeurt, is dat een klein deel van de allerhoogste inkomens offers brengt, terwijl de middeninkomens – met name werkende gezinnen – ‘de absolute winnaars’ (aldus Bos) zijn. Over de hele kabinetsperiode zien zij hun koopkracht stijgen.

Een deel van de offers van de rijksten heeft overigens een hoog symbolisch gehalte. De verhoging van het eigenwoningforfait voor huizen duurder dan 1 miljoen euro waard, levert slechts 15 miljoen euro op.

Kanttekening twee: de echte lakmoesproef voor deze eerste begroting van Balkenendes vierde kabinet – de eerste sinds mensenheugenis die niet door VVD’er Gerrit Zalm is opgesteld – is de lange termijn. Hoezeer is de begroting bestand tegen de aanstormende vergrijzing en alle financiële horror van dien: uit de hand lopende pensioenkosten, exploderende zorgkosten, en een krimpend aantal werkenden om het allemaal te financieren?

Ofwel: hoe solide is Balkenende-Bos? Daarbij is het niet zo interessant of de lease-auto een tikje duurder wordt of de kinderbijslag omlaag gaat. Interessanter is de intergenerationele verdeling; wie betaalt de rekening van de vergrijzing? Wij, onze kinderen of onze kindskinderen? Die vraag prangt des te meer omdat in 2011, als dit kabinet ijs en weder dienende afscheid neemt, de eerste babyboomers hun AOW zullen krijgen. Dat bleek ook wel tijdens de onderhandelingen over de begroting: deze materie heeft de discussie met zeker een week verlengd.

Langs de meetlat van goed rentmeesterschap scoort de begroting maar zozo. Toegegeven, het kabinet heeft voor de komende vier jaar elk jaar een overschot op de begroting ingepland. De laatste keer dat zoiets ook daadwerkelijk vertoond werd was in 1954, memoreerde Bos gisteren herhaaldelijk.

Maar gezien de straffe economische meewind – een welvaartsgroei in 2008 van 2,5 procent, een ongekend lage werkloosheid van 4 procent – is een overschot op de begroting van 0,5 procent wel erg mager, oordeelt de Raad van State streng. Het zogenaamde ‘robuuste’ begrotingsoverschot voor 2008 – geschoond voor allerlei toevallige meevallers – laat helemaal geen verbetering zien, benadrukt het belangrijkste adviescollege van de regering.

Een probaat middel om de vergrijzing te financieren, is meer mensen langer laten werken. Maar ook de geplande toename van de arbeidsparticipatie van 70 naar 80 procent in 2016 dreigt niet gehaald te zullen worden, noteert de Raad van State.

Wat echt zoden aan de dijk zet, herhaalt de Raad maar weer eens, is het verhogen van de pensioenleeftijd. Begrijpelijkerwijs staat er geen letter over in de kabinetsplannen, want dat staat gelijk aan politieke zelfmoord.

Waarom lukt het Bos niet om meer geld over te houden? Is dit een geldsmijtkabinet? Feit is dat Bos klem is komen te zitten nadat bij de coalitiebesprekingen met een gul gebaar geld is toegezegd aan wat ‘de investeringsagenda’ is gaan heten. Er worden miljarden uitgetrokken voor achterstandswijken, voor onderwijs, voor goedkope kinderopvang.

Dan kwam er ook nog een lijk van jewelste uit de kast rollen bij de zorgkosten. Deze kabinetsperiode al rijzen de kosten voor medische zorg uit de pan – een voorproefje van wat volgt als de vergrijzing straks goed op gang komt. ‘De stijging van de lasten met 7 miljard euro deze kabinetsperiode, komt bijna geheel voor rekening van de zorg’, benadrukt Bos. ‘Goede zorg kost geld en we willen allemaal goede zorg.’

Om in 2011 toch op een overschot uit te komen, moeten de belastingen per saldo omhoog. Met als grootste klapper de verhoging van de BTW van 19 naar 20 procent, een operatie die 2 miljard euro oplevert. Dat geld wordt overigens weer teruggesluisd in de vorm van lagere WW-premies.

Interessant aan deze ingrijpende fiscale operatie is de verandering van de belastingmix. Arbeid wordt minder belast waardoor werken dus meer gaat lonen, terwijl consumptie, milieuvervuiling en vermogen zwaarder worden belast. De gebruiker betaalt, de vervuiler betaalt en de bezitter betaalt. Dat is een fundamentele verschuiving die de belastingbasis robuuster maakt.

Maar daar staat veel negatiefs tegenover. Nu de economie als een tierelier draait is er wel iets voor te zeggen om per saldo de lasten wat op te schroeven. Maar op de langere termijn wordt daardoor de zuurstoftoevoer van de economie wat dichtgedraaid, en dat is geen erg solide basis voor een vergrijzende bevolking.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden