Is deze Ombudsman (m/v ) wel te vinden?

Wie een belangrijke publieke functie wil vervullen, moet smetvrij, eminent, politiek acceptabel en schokbestendig zijn. En daarnaast nog veel meer. Kan dat?

'Mediacratie 'eist ' van publieke bestuurders: smet- en krasvrij, lager salaris, meer aansprakelijkheid, hoger risico. Wie? #absurd'


Aldus een tweet woensdagochtend van Maryse Ducheine, oud-NOS-verslaggeefster, oud-woordvoerder van toenmalig minister Zalm van Financiën en later van Ad Scheepbouwer, de ex-topman van telecombedrijf KPN; een deskundige dus. Sinds het onverwachte afhaken van beoogd Nationale Ombudsman Guido van Woerkom na ophef over zijn vertrekregeling, leeft in Den Haag en omstreken breed de vrees dat goede kandidaten zich niet meer beschikbaar willen stellen voor belangrijke publieke posten, nu ze zo onder het vergrootglas komen te liggen.


De kwestie prangt des te meer doordat naast Van Woerkom dinsdag ook de top van de Nederlandse Zorgautoriteit aftrad, na onthullingen over door de sector betaalde snoepreisjes. Tegelijkertijd worden dagelijks bestuurders van woningcorporaties door de parlementaire enquêtecommissie aan een live uitgezonden verhoor onderworpen over wat er allemaal is misgegaan. Dat leidt tot de vraag waaraan een publieke bestuurder moet voldoen. En wie daar nog zin in heeft.

Inhoudelijke eisen

Uit de profielschets voor de Nationale Ombudsman:


Algemene eisen. Punt 2.1: Uitstekende kwalificaties en erkende reputatie op juridisch en bestuurskundig gebied. Verwacht wordt een veelzijdige beroepservaring op hoog niveau in de juridische sfeer met kennis van bestuurlijke verhoudingen in de verschillende geledingen van het openbaar bestuur. 2.2 Onafhankelijkheid en onpartijdigheid moeten zijn gewaarborgd; eerder vervulde functies mogen daaraan niet in de weg staan. 2.3 Goed inlevingsvermogen in zowel de problemen die burgers kunnen ondervinden in hun contacten met de overheid als in de omstandigheden waarin overheden hun werk moeten doen. 2.5 Beschikkend over een natuurlijk gezag.


Specifieke eisen: 3.2 op ervaring gebaseerde besluitvaardigheid en productiviteit. 3.3 groot analytisch vermogen.


Wie de pittige profielschets leest, zal het bijna verbazen dat er a) dertig sollicitanten waren voor de post, b) er drie geschikte kandidaten werden geselecteerd en c) dat van hen Guido van Woerkom werd gekozen. De hoofddirecteur van de ANWB studeerde rechten in Leiden en kan zich met vijftien jaar ervaring bij de vier miljoen leden tellende lobbyclub zeker goed inleven in de problemen van burgers en overheden. Maar de selectiecommissie van de Tweede Kamer was ontgaan dat de VVD'er vier jaar geleden op een congres zei dat hij zijn vrouw liever niet met de taxi liet gaan omdat 'er nog wel eens een Marokkaan achter het stuur zou kunnen zitten'. Hij had daarvoor al excuses gemaakt, maar drie Marokkaanse organisaties zegden toch het vertrouwen in hem op toen bleek dat hij de nieuwe Nationale Ombudsman zou worden.


Beschaamd benoemde de Kamer hem twee weken geleden alsnog, met 91 stemmen voor, nadat Van Woerkom nog eens had verzekerd er voor iedereen in Nederland te zullen zijn. Sinds hij zich dinsdag terugtrok, vragen vooral VVD en SGP zich af of goede kandidaten na dit geklungel er nog wil zin in hebben zich te melden voor een belangrijke publieke functie. Dat is van belang, omdat de minachting in het bedrijfsleven voor de politiek zich mengt met groeiende ergernis over de roep om meer toezicht en het hard aanpakken van falende bestuurders. Bijzonder hoogleraar (semi)publiek toezicht Rienk Goodijk wijst op de enquêtecommissie woningcorporaties. 'Het lijkt vaak meer te gaan om auto's en vertrekregelingen dan om de waarheidsvinding. Er wordt veel te veel gezwartepiet.'

Politieke wensen

Kandidaten voor 'de Champions League van het openbaar bestuur' moeten niet alleen eminent in hun vakgebied, gezaghebbend en van onbesproken gedrag zijn, ze moeten ook acceptabel zijn op het Binnenhof. Een partijlidmaatschap helpt daarbij, vooral van de vier gevestigde middenpartijen VVD, PvdA, CDA en D66. En dan niet als geharnaste partijtijger, wat weerstand kan oproepen bij andere partijen, maar bij voorkeur als 'snurkend' lid. VVD'er Guido van Woerkom voldeed aan die voorwaarde. Net als bijvoorbeeld PvdA'er Kim Putters, de nieuwe directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), president-commissaris Alexander Rinnooy Kan van De Nederlandsche Bank (D66) en - in mindere mate - oud-minister Piet Hein Donner als vicevoorzitter van de Raad van State. De benoeming van de CDA'er stuitte op weerstand, waaruit blijkt dat een uitgesproken profiel doorgaans juist geen pre is.


Vrouw zijn is wel een voordeel. De overheid is voorstander van meer vrouwen in de top en blijft zelf juist achter op dit gebied. Verder moeten kandidaten bereid zijn genoegen te nemen met maximaal een ministerssalaris, de nieuwe norm voor (semi)publieke posten. Dat komt neer op 10.325,86 euro per maand, bijna anderhalve ton op jaarbasis. Dat kan inclusief onkosten en pensioenbijdrage oplopen tot 177.410 euro. Bij de ANWB kreeg Guido van Woerkom alleen aan basissalaris al 360 duizend euro, in het grote bedrijfsleven is het vaak nog veel meer.


Verantwoordelijk minister Ronald Plasterk van Binnenlandse Zaken was eerder dit jaar niet bang dat goede bestuurders zich met deze nieuwe salarisnorm massaal zullen afwenden van de (semi)publieke sector. 'Er zal een enkeling op Wall Street gaan werken. Dat moet dan maar', zei de bewindsman. Nog een punt: minister Opstelten van Justitie werkt aan een wetsvoorstel dat het makkelijker moet maken falende bestuurders in het onderwijs, de zorg en bij de woningcorporaties te ontslaan.

Maatschappelijke druk

Wie eminent is in zijn vakgebied, van onbesproken gedrag, politiek acceptabel en bereid genoegen te nemen met een uitstekend, maar niet exorbitant salaris, moet ook nog de goedkeuring van het volk zien te krijgen; of anders bereid zijn de volkswoede te trotseren. 'Nationale Ombudsman. Grote eer, grote verantwoordelijkheid. Van 4 miljoen leden naar 16 miljoen Nederlanders', twitterde Van Woerkom trots na zijn voordracht. Eind vorige week bleek uit navraag van de Volkskrant naar de beloning van de hoofddirectie van de ANWB dat Van Woerkom een jaarsalaris vertrekpremie had meegekregen. Daarna werd de beoogde beschermer van de burger tegen de willekeur van de overheid zelf een geliefd onderwerp op de sociale media, waarbij de termen 'graaier' en 'zakkenvuller' tot de mildere behoorden.


In De Telegraaf, waar hij maandag in het Stan Huygens Journaal nog mocht uitleggen dat de ophef over zijn gouden handdruk onterecht was, werd Van Woerkom woensdag in een profiel omschreven als 'lelijk eendje en machthebber'. In het AD legde de ANWB-baas uit dat doorzetten als Nationale Ombudsman geen zin meer had. 'Het werd een oprotpremie genoemd, dáárom is er zo veel commotie over ontstaan. Dat krijg je niet weg op social media. Dit soort commotie gaat maar door.'


Wie er toch nog zin in heeft: de procedure voor een Nationale Ombudsman begint binnenkort opnieuw. En het kabinet zoekt ook nog een voorzitter van de Sociaal-Economische Raad.

Namen gelekt

Een anonieme bron heeft de NOS woensdag een lijstje gegeven met namen van de concurrenten van Guido van Woerkom voor de functie van Nationale Ombudsman. Het zou onder anderen gaan om Rob Mulder van de Vereniging Eigen Huis en Adriana van Dooijeweert van de Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken. Met hen zijn ook sollicitatiegesprekken gevoerd. Op het lijstje staat ook een oud-minister. De NOS meldt niet wie. Zelf zegt deze persoon tegen de omroep niet te hebben gesolliciteerd, maar wel te zijn gepolst voor de functie.


pagina 27 commentaar


Het vergrootglas is onvermijdelijk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden