Analyse Europees Parlement

Is de westerse democratie een doodlopende straat ingereden?

Liberale democratieën hebben het zwaar. Polarisatie en versnippering tasten hun slagkracht aan. Ook in het nieuwe Europees Parlement, dat komende week wordt geïnstalleerd, dreigt stagnatie. Maar volgens Arie Elshout gloort er hoop.

Het Europese Parlement in Straatsburg. Beeld AFP

Als Europa het niet snel eens wordt over wie de topfuncties in de Europese Unie moeten gaan vervullen, kan dat het begin zijn van ‘een periode van institutionele stagnatie’, waarschuwde de Franse president Macron vlak voor de G20-top in Osaka. Ook in het nieuwe Europees parlement, dat komende week voor het eerst bijeenkomt, dreigt besluitvorming moeilijker te worden doordat christen- en sociaaldemocraten hun meerderheid kwijt zijn.

Overal hebben liberale democratieën het zwaar. Polarisatie en versplintering vreten hun slagkracht aan. Nu is het leven van democratische regeringen nooit eenvoudig, altijd is er strijd, maar dit keer is er de angst dat er meer aan de hand is. In sommige landen is zelfs sprake van verlamming.

Verdeeld

In Amerika zijn president Trump en de Democraten vooral bezig elkaar de tent uit te vechten en komt van veel plannen niks terecht. In Groot-Brittannië is de politiek zo verdeeld dat het land geen uitvoering weet te geven aan iets waarvoor het nota bene zelf koos: de Brexit. In Frankrijk zijn presidentschap en parlement stevig in handen van Macron, maar hier is het de straat die tegenwerkt. 

In Duitsland zitten de grote volkspartijen gevangen in een fut- en liefdeloze Grote Coalitie die zij het liefst te vondeling zouden willen leggen. In tal van kleinere landen is het parlement zo gefragmenteerd dat noodgedwongen het onverenigbare wordt verenigd in veelpartijencoalities die zo hybride en breekbaar zijn dat ze op safe spelen.

Kortom, er is sprake van regelrechte blokkades of stroperigheid. Tot welke gemeenschappelijke noemer de problemen te herleiden zijn, is lastig te zeggen. Maar zeker is dat een deel van het electoraat radicaliseert.

Twee kampen 

Er zijn de rechts-populistische kiezers die stemmen voor Trump, de Brexit, Salvini, Le Pen en Baudet. De veranderingen als gevolg van globalisering, automatisering en immigratie hebben bij hen geleid tot sociale onzekerheid en cultuurpessimisme. Ter linkerzijde omarmt men daarentegen het nieuwe. Hier slaat men alarm over de nationalistisch-populistische reactie op verandering. Men is bang voor vreemdelingenhaat, uitholling van de democratie en zelfs de terugkeer van het fascisme.

De twee kampen worden meestal beschreven als gescheiden werelden, wat gezien wordt als een probleem. In werkelijkheid is er juist veel contact, veel wisselwerking. Daar zit de echte pijn. In het sterk gepolariseerde klimaat is men voortdurend met elkaar in de weer en in gevecht, wat de wederzijdse gevoelens van angst versterkt. Men radicaliseert als het ware elkaar – tot het punt dat men gaat geloven dat de ander zijn manier van leven bedreigt. Dat geeft de onderlinge strijd een existentiële lading. Dat is gevaarlijk.

Loopgraven en schuttersputjes

Volgens de Amerikaanse site The Hill zou Joe Biden als Democratische presidentskandidaat van plan zijn Trump neer te zetten als ‘existentiële bedreiging’ voor Amerika. Kampen die elkaar op die manier als ‘levensgevaarlijk’ gaan beschouwen, reiken elkaar niet meer de hand, maar trekken zich terug in loopgraven en schuttersputjes. In landen met een tweepartijenstelsel, zoals Amerika en Groot-Brittannië, loopt de boel dan het eerst vast. In landen met een systeem van evenredige vertegenwoordiging, dus van meer partijen, komt de politiek niet zo gauw tot volledige stilstand. Maar de beweging die er is, houdt niet over. Want grote partijen worden kleiner en het aantal kleine partijen wordt groter, wat de vorming van krachtdadige regeringen bemoeilijkt.

Zo worstelen liberale democratieën alom met een rusteloos en opstandig electoraat. Het gematigde midden staat onder druk. De grote volkspartijen, zoals de christen- en sociaaldemocraten, die zo lang de boventoon voerden, hebben aan aantrekkingskracht ingeboet, uitgewoond als ze zijn door decennia van compromis- en consensuspolitiek. Veel kiezers zoeken naar iets anders, iets dat ingaat tegen het traditionele establishment.

Bedreiging voor het bestaan

Er is een trek naar nieuwe partijen aan de flanken. Op rechts de AfD in Duitsland, Vox in Spanje en Forum voor Democratie in Nederland. Op links Podemos in Spanje en in meerdere landen de Groenen. Deze vlucht naar de flankpartijen is niet alleen in letterlijke zin een stap naar meer ‘extremisering’, maar ook in politieke zin. Deze partijen staan voor onderwerpen die als bedreiging voor het bestaan worden ervaren (immigratie en nationale cultuur op rechts, klimaat en planeet op links).

Het maakt democratische politiek stroef. In Oostenrijk strandde een poging om met extreemrechts te regeren. In Finland en Zweden kan alleen worden geregeerd met combinaties van links en rechts die vroeger bij voorkeur werden vermeden. Bij de verkiezingen in België stemde Vlaanderen rechts en Wallonië links, waardoor de formatie een nog helser karwei belooft te worden dan voorheen.

Ongelukken voorkomen

De vraag is of de liberale democratie haar uiterste houdbaarheidsdatum nadert in een wereld waarin ze wordt omringd door autocraten. Maar pas op met de journalistieke neiging steeds naar het zwartste punt toe te redeneren. Er kan ook sprake zijn van een overgangsfase. Democratieën zijn, zoals het hoort, bevattelijk voor kiezersdruk van onderop. Daardoor is de veranderingsdynamiek van oudsher groot. Misschien zijn de ontwrichtende krachten van vandaag een opstap naar nieuwe politieke groeperingen en verhoudingen die meer passen bij de 21ste eeuw dan bij de 19de eeuw, waarin veel volkspartijen wortelen.

Macron wil het oude bestel ontmantelen. In Frankrijk is hem dat gelukt. Nu is het Europees Parlement aan de beurt. Hij wil ons vernietigen, zei een christendemocraat onlangs over de torpedo’s die de Franse president afvuurde op hun kandidaat voor de opvolging van Europese Commissievoorzitter Juncker. In Scandinavië is de oude tegenstelling tussen links en rechts meer fluïde aan het worden; de Deense sociaaldemocraten namen de rechts-populistische programmapunten over en wonnen de verkiezingen. Mochten de huidige turbulenties inderdaad een overgangsfase zijn naar iets nieuws, dan moet er ondertussen wel hard gewerkt worden om ongelukken te voorkomen, zoals een no-deal Brexit als teken des tijds.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden