Is de taser in slechte handen bij de straatagent?

De inzet van een taser tegen een psychiatrische patiënt riep deze week discussie op. De politie vindt het wapen geschikt voor gevaarlijke situaties met 'verwarde personen'. Maar juist voor die groep zijn de stroomstoten mogelijk gevaarlijk.

Beeld Hollandse Hoogte / Erik van 't Woud

Langs de kant van de weg staat een man vreemd te bewegen en te grommen. Hij zit zo te zien midden in een psychose en verbeeldt zich dat hij een panter is. In een filmpje, dat de Rotterdamse politie deze zomer zelf online zette, is te zien dat agenten zich geen raad weten met de uit een instelling weggelopen psychiatrische patiënt. 'Die gozer kan echt goed vechten', zegt de ene agent tegen de ander.

Ze roepen er assistentie bij van een collega met een taser. Even later, de verwarde man loopt inmiddels midden op de weg, wordt een geel apparaatje op hem gericht. Een stroomschok doet de man plat voorover op het asfalt vallen. Hij wordt in de boeien geslagen. Aan het einde van het filmpje zijn zeker acht agenten te zien. Het roept bij sommige kijkers de vraag op of die deze man niet zonder stroomschokken in bedwang hadden kunnen krijgen. ''Hij kan echt vechten.' Jullie met 10 man ook denk ik?', luidt een van de online reacties.

Volgens de politie is dit echter een duidelijk voorbeeld waar het stroomstootwapen van pas komt. 'Door de inzet van de taser is de man met minimaal letsel teruggebracht naar de instelling waar hij thuishoorde', staat in de aftiteling van de video.

Voorheen hadden enkel gespecialiseerde arrestatieteams in Nederland beschikking over een stroomstootwapen. Maar in Rotterdam, Zwolle en Amersfoort loopt momenteel een proef van een jaar met de inzet van de taser voor straatagenten. Het wapen moet het gat vullen tussen enerzijds het vuurwapen en anderzijds de wapenstok en pepperspray.

Wapenoffensief

Die proef is omstreden, ook binnen de politie. Uit documenten die de Volkskrant verkreeg met een beroep op de Wet Openbaarheid Bestuur (WOB), blijkt dat in elk geval de hrm-afdeling van de Nationale Politie grote bezwaren had tegen het experiment. Zij waarschuwde voor een 'wapenoffensief', in een periode dat ook het percentage werkzame stof in pepperspray al is verhoogd en het arsenaal wordt uitgebreid met de uitschuifbare wapenstok.

'De beperkt beschikbare trainingsuren' zouden bovendien beter kunnen worden benut, aldus de directie hrm. Ook vond zij het geen goed idee hondengeleiders met de taser uit te rusten, omdat 'deze doelgroep zich nu al steeds meer als geweldsspecialist profileert en daarbij soms grenzen overschrijdt'. Gewaarschuwd werd voor een 'te gemakkelijke/ snelle inzet' van de taser.

Nog een risico van het taser-experiment is volgens de documenten 'negatieve publiciteit in de media'. Afgelopen week was het inderdaad zover: in tv-programma EenVandaag vertelde een verontwaardigde moeder hoe haar zoon, psychiatrisch patiënt, werd getaserd binnen de muren van een ggz-instelling. Hij zat nota bene op dat moment al opgesloten in een isoleercel. Amnesty wil dat de proef wordt opgeschort en GroenLinks stelde Kamervragen.

De omstandigheden rondom dit specifieke incident zijn nog niet opgehelderd. Maar internationaal worden veel vraagtekens gezet bij het te lijf gaan van psychiatrische patiënten met een taser.

Opmerkelijk is dat de Nederlandse politie het voor die doelgroep juist een ideaal middel vindt. 'Het gaat dan bijvoorbeeld om situaties waarin politiemensen worden geconfronteerd met agressie van mensen die door overmatig drank- of drugsgebruik niet gevoelig zijn voor de wapenstok of pepperspray of om verwarde personen die een gevaar vormen voor zichzelf of hun omgeving', zei plaatsvervangend politiechef Midden-Nederland Willem Woelders eerder.

In de Verenigde Staten, waar stroomstootwapens al veel langer worden gebruikt, woedt een felle maatschappelijke discussie over het taseren van psychiatrische patiënten. Persbureau Reuters publiceerde daarover vorige maand een onthullende serie artikelen. De journalisten pluisden ruim zevenhonderd autopsierapporten na van mensen die overleden kort nadat zij waren getaserd. In 153 gevallen was volgens de arts de taser (mede) de oorzaak van hun dood. In veel gevallen ging het bovendien om psychiatrisch patiënten.

Hoewel er behoorlijk wat wetenschappelijk onderzoek is gedaan naar de gezondheidsrisico's van de taser, is nog niet precies duidelijk hoe gevaarlijk het stroomstootwapen is. Een aantal studies trekt de conclusie dat het risico op overlijden klein is. Maar die onderzoeken kennen een groot probleem, blijkt onder meer uit een literatuurreview van de universiteit van Auckland, Nieuw-Zeeland: ze werden uitgevoerd door wetenschappers die zijn betaald door de wapenfabrikant.

Lazy cop syndrome

Er lijkt wel consensus dat stroomstootwapens riskanter zijn voor mensen met hartproblemen, hoge bloeddruk, longproblemen en mensen die onder invloed zijn van drank of drugs. Kenmerken die vaker voorkomen bij psychiatrisch patiënten, schrijven de onderzoekers uit Nieuw-Zeeland, terwijl dat juist de groep is die in de Angelsaksische landen het vaakst wordt getaserd.

Onderzoekers van Stanford University die door het stadsbestuur van Berkeley (Californië) waren gevraagd al het beschikbare onderzoek naar de taser te analyseren, kwamen tot vergelijkbare conclusies. Het enige wat er op basis van bestaand onderzoek te concluderen valt, schrijven zij, is dat tasers veilig zijn voor 'gezonde mensen die niet onder invloed zijn van drugs en alcohol, niet psychisch ziek zijn en niet zwanger'.

Voor- en nadelen van de taser

Wetenschappers staan kritisch tegenover invoering van de taser. We zetten hier de voor- en nadelen op een rij.

Het Amerikaanse bedrijf Axon, dat de taser produceert, erkent dit. Extra kwetsbaar voor stroomstoten zijn volgens de bijsluiter van het wapen 'ouderen, mensen met hartproblemen, astma of andere longziekten, mensen die lijden aan opwindingsdelier of ernstige onrust, zware vermoeidheid, onder invloed zijn van drugs of chronisch drugsverslaafd, en/ of overbelast zijn door fysieke strijd'.

Het tegenargument is natuurlijk dat een taser nog altijd veel veiliger is dan een vuurwapen. De aanname is dat de politie minder vaak kogels hoeft te gebruiken. Uit de analyse van Stanford University blijkt dat er net zoveel wetenschappelijk bewijs is vóór als tegen die veronderstelling.

Hoewel op sommige plaatsen het vuurwapengebruik is afgenomen, lijkt er ook een effect te bestaan dat het 'lazy cop syndrome' wordt genoemd: agenten grijpen wel erg snel naar de taser omdat die makkelijk en efficiënt is. De taser komt dan niet in plaats van het vuurwapen, maar wordt ingezet in net wat minder ernstige situaties. De vraag is immers of de politie Rotterdam zonder taser ook een vuurwapen zou hebben gebruikt tegen de psychotische man die zich een panter waande of de doorgedraaide jongeman die al zat opgesloten in een isoleercel.

Stroomstoot

De politie experimenteert met de Taser X2. Vanaf enkele meters vuurt de taser twee pijltjes af die met een stroomdraad met het wapen verbonden blijven. De pijltjes klemmen zich vast in het lichaam. Daarna dient het wapen een stroomstoot toe, waardoor de getroffene tijdelijk de controle over zijn spieren verliest. De taser kan ook direct tegen het lichaam worden gehouden. Dit veroorzaakt schokken maar leidt niet tot spierverlamming.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden