Is de tank nu nog van belang op het strijdtoneel?

Een stampend gevaarte met een kanon erop: honderd jaar geleden joeg de eerste tank de vijand de stuipen op het lijf. Is de tank nu nog van belang op het strijdtoneel, en hoelang zal hij daar nog te zien zijn?

Archiefbeeld van de Russische T-14 Armata tank.Beeld anp

'Toen ik erin was geslaagd schrijlings over de Duitse loopgraaf te komen, opende ik het vuur met de Hotchkiss-machinegeweren. Er zaten nog wat Duitsers in hun schuilplekken en ik zal de blik in hun ogen nooit vergeten toen ze tevoorschijn kwamen.'

Captain H. W. Mortimore, was er, toen zijn ooggetuigenverslag later werd opgetekend, nog altijd een beetje beduusd van. Mortimore was commandant van de eerste tank in de geschiedenis die het slagveld op reed, op 15 september 1916 tijdens de slag aan de Somme, die tot dat moment desastreus was verlopen voor de Britten.

Maar nu was er dit nieuwe wapen, de tank. Een kanon op rupsbanden dat dwars door prikkeldraadversperringen reed, over loopgraven kroop en de tot dan toe onbereikbare vijand de stuipen op het lijf joeg. Bij honderden tegelijk sloegen ze op de vlucht, toen de stalen monsters ratelend en puffend aan hun oversteek begonnen.

'Het prikkeldraad bij Cambrai was ruim een meter hoog en vijftien meter breed, maar de tanks die ons waren voorgegaan, waren er doorheen gereden zoals een schip de zee doorklieft', zegt kapitein Douglas Wimberley in het boek Vergeten stemmen uit de Grote Oorlog, met ooggetuigenverslagen.

De tank bestaat deze week honderd jaar, een gebeurtenis die op talloze plaatsen wordt herdacht. Een eeuw geleden maakte het sissende en stampende gevaarte een letterlijk verpletterende indruk op de vijand. In diverse oorlogen die volgden leverde de tank een belangrijke bijdrage op het strijdtoneel, vooral in de Tweede Wereldoorlog. Is de tank na honderd jaar nog altijd van belang? En zal hij er over honderd jaar nog zijn?

'De tank is ook nu nog een belangrijk wapen', zegt Alfred Staarman, conservator van het Nationaal Militair Museum. Het gepantserde kanon biedt zowel vuurkracht als snelheid. 'Het is nog altijd de hamer in de gereedschapskist van de landmacht.' Hij kan, zoals Staarman het zegt, 'er een klap op geven' als dat aan het front nodig is.

Dat Nederland in 2011 afscheid heeft genomen van het wapen, wordt bij defensie nog altijd als een pijnlijk besluit gezien. De Apache-gevechtshelikopter, door sommigen een vliegende tank genoemd, 'is een heel mooi apparaat', zegt ritmeester der cavalerie b.d Maarten Korting. 'Maar dit toestel is toch kwetsbaarder dan een Leopard en het kan niet onder alle weersomstandigheden opereren.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Niet erg succesvol

De eerste tanks waren niet erg succesvol. Ze liepen vast in de modder en als ze terreinwinst hadden geboekt, wist de achteropkomende infanterie het verworven gebied meestal niet in handen te houden. 'Ik denk dat ze te vroeg in hun ontwikkeling zijn ingezet, en dat hun aantal groter had moeten zijn', zegt Alfred Staarman, conservator van het Nationaal Militair Museum.

Niet iedereen had vertrouwen in het wapen. Minister van Oorlog Lord Kitchener noemde de tank bij een eerste demonstratie in januari 1916 'een mooi mechanisch speeltje, zonder serieuze militaire waarde'. Opperbevelhebber Sir Douglas Haig was wel enthousiast en wilde ze zo snel mogelijk inzetten, wat negen maanden later gebeurde op 15 september bij de slag om Flers-Courcelette. Bij de eerste aanval werden 49 (de overige 11 waren al kapot voor ze het strijdveld hadden bereikt) tanks ingezet, waarvan er overigens ook maar weer 32 het slagveld bereikten. Uiteindelijk was de eerste aanval weinig succesvol en werd slechts een paar kilometer terreinwinst geboekt.

Beeld de Volkskrant

Een tank doet het altijd. Mist of storm deert hem nauwelijks, dag of nacht maakt niet uit; hij kan altijd onverzettelijk zijn waarnemingen doen, zegt Korting, die in de jaren zeventig tankcommandant was op een Leopard 1, destijds het gloednieuwe pronkstuk van de landmacht. Dat Nederland zijn tanks - ooit had defensie er ruim negenhonderd - heeft verkocht, doet Korting nog altijd verdriet. 'We hebben de hamer uit onze gereedschapskist gegooid.'

Inmiddels keert Europa (ook andere landen hebben hun tanks weggedaan) voorzichtig op zijn schreden terug en worden in Duitsland weer een aantal pantserbataljons in ere hersteld, waarbij ook Nederlandse militairen betrokken zijn. Die 'herijking' heeft onder meer te maken met de oplopende spanningen met Rusland, dat deze week zijn nieuwste tank in actie toonde, de T-14 Armata - Ruslands bepantserde parel, aldus Moskou, dat er 2.300 van wil aanschaffen.

De tank is dus nog altijd van belang, zegt Staarman. En hij is nog niet uitontwikkeld. Zien we hem over honderd jaar nog op het strijdtoneel? Dat is lastig te zeggen, menen zowel oud-tankcommandant Korting als Staarman. De trend gaat vermoedelijk naar kleiner en beweeglijker. 'Je zag een tijd dat ze steeds zwaarder werden.'

In de Tweede Wereldoorlog hadden de Duitsers rijdende sloopkogels van 100 ton. Maar die bleven overal steken en zakten door hun gewicht door bruggen. Tanks zullen lichter worden en van andere materialen worden gemaakt, denkt Staarman. 'De bepantsering zal niet alleen maar uit staal bestaan', denkt hij. Een lichtere tank kan sneller bewegen en mogelijk zelfs de baan van een vijandelijk projectiel ontwijken.

Misschien zullen tanks in de toekomst zonder bemanning het strijdtoneel betreden, en wapensystemen zullen veranderen. 'Maar je moet voet aan de grond hebben', zegt Korting. 'En dat kan met een tank.'

Zoals tankcommandant Captain H. W. Mortimore het in 1916 zei: 'Vergeet de hitte, vergeet de herrie, vergeet het stof. Denk aan al je maten van de infanterie. En dank God dat je kogelvrij bent.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden