Analyse

Is de Taliban-samenleving anno 2021 nog wel levensvatbaar?

Stel, de Taliban blijven voorlopig aan de macht in Afghanistan. Wat valt er dan te zeggen over de levensvatbaarheid van hun maatschappijmodel op de langere termijn? Interessant is om een vergelijking te maken met Iran en Saoedi-Arabië, eveneens niet-democratische landen waar een strenge vorm van islam staatsbeleid is en waar vrouwen aan beperkingen onderhevig zijn.

Een Talibanstrijder loopt over een markt in Kabul op 1 september, nadat de VS hun laatste troepen uit Afghanistan hebben teruggetrokken.  Beeld Hoshang Hashimi / AFP
Een Talibanstrijder loopt over een markt in Kabul op 1 september, nadat de VS hun laatste troepen uit Afghanistan hebben teruggetrokken.Beeld Hoshang Hashimi / AFP

Saoedi-Arabië en Iran willen echter óók onderdeel zijn van de moderne wereld. Beide landen willen profiteren van alle geneugten en voordelen van de moderne technologie, handel en investeringen. Wat dat betreft kunnen ze niet een ijzeren gordijn neerlaten tussen henzelf en de wereld, ook niet het Westen. Iran voelt de pijn als dat – door sancties – deels wel gebeurt.

Kenniseconomie

Dit geldt zeker voor de kenniseconomie. Om niet achterop te raken, moeten landen aangesloten zijn op het mondiale kennisnetwerk. De Iraanse en Saoedische leiders zijn doordrongen van de noodzaak van goed onderwijs (aan mannen en vrouwen), om mee te kunnen in de vaart der volkeren. Zowel in Saoedi-Arabië als in Iran puilen de universiteiten uit en is ruim 60 procent van de afgestudeerden vrouw.

Bovendien sturen beide landen graag studenten naar het buitenland, bij voorkeur de VS. Zo zijn onder het King Abdullah Scholarship Program sinds 2005 honderdduizenden jonge Saoedische mannen en vrouwen opgeleid in westerse landen – en daarna teruggekeerd naar huis, klaar voor een goede baan.

En wie zéker verlangen naar modernisering zijn de burgers zelf. Het gaat hun niet per se om het kopiëren van Europa en de VS. Met name de seksuele vrijheden van het Westen zijn veel progressieve vrouwen in Saoedi-Arabië en – in mindere mate – Iran een brug te ver. ‘Als ik net als een westerling word, verlies ik mijn identiteit’, zegt activiste Fayza in het boek Hakken in het zand van Annemarie van Geel. ‘Moderniteit is niet het eigendom van het Westen.’

Wat Fayza en andere Saoedische vrouwen wel willen, is technologie, topziekenhuizen, toponderwijs, schone straten, uitgaan, een fijne gym, een mooie auto, een weekendje Parijs, Chanel No 5, een abonnement op Netflix.

Bohemian Rhapsody

Onder kroonprins Mohammad bin Salman wordt in Saoedi-Arabië beseft dat je de jongeren hun deel moet geven van wat de wereld te bieden heeft aan de leuke dingen des levens. Die weten dankzij internet dondersgoed wat er in de wereld te koop is. Vandaar dat ‘MbS’ bioscopen heeft toegestaan, concerten, meer cultuur. En anders regelen de jonge Saoediërs en Iraniërs het zelf wel. Ze zitten allemaal op sociale media, ze hebben smartphones. Iran staat nummer 10 op de mondiale ranglijst qua smartphonebezit.


De Iraanse samenleving is veel moderner dan je zou denken als je alleen de verstofte ayatollah’s in het vizier hebt. Iraanse jongeren zijn uitstekend op de hoogte van westerse popmuziek, film en populaire cultuur. ‘Freddie Mercury!’, zei Masi, een jonge vrouw van 24 die de Volkskrant in juni ontmoette in Teheran. ‘Ik draai drie keer per dag Bohemian Rhapsody. Joh, mijn leeftijdgenoten houden van Billie Eilish en zo. It all sucks. Wie luistert er nog naar Queen of de Beatles?’

Maar dan de Taliban.

Mullah Wakil, de rechterhand van Mullah Omar, zei in 1996: ‘We willen een leven zoals de Profeet leefde 1.400 jaar geleden.’ Daar is 25 jaar later niet veel aan veranderd. Het lijkt erop dat de Taliban Afghanistan tot in lengte van dagen willen bevriezen als plattelandssamenleving. In de praktijk betekent dat: straatarm, ezeltjes op bergpaden, half-analfabete moeders met zeven kinderen, water uit de put, hoge kindersterfte, geen toegang tot internet, opium als belangrijkste inkomstenbron.

In de periode 1996-2001 brachten de Taliban bovenstaande al in praktijk. Maar toen was Afghanistan anders. Het wás een straatarm land. Het had twintig jaar van verwoestende burgeroorlog achter de rug, in een tijdvak dat andere landen zich verder ontwikkelden. Het platteland leefde nog in de middeleeuwen. Internet was er niet.

Dat geldt niet langer. Ook op het platteland is het besef van wat de moderne wereld te bieden heeft doorgedrongen, zo bleek in juli nog uit een rapport van het Afghanistan Analysts Network. Vrouwen willen onderwijs, zeker voor hun kinderen. Ook in de dorpen weet men dat onderwijs de sleutel is naar een goede toekomst. De wereld van boerenfamilies met veel kinderen die op jonge leeftijd van school gaan om mee te helpen op het land heeft geen toekomst meer.

Economisch reveil

Zoals het China van 1975 – allemaal op de fiets, allemaal een grijs Mao-jasje – anno 2021 niet meer kan bestaan, zo kan het Afghanistan van de Taliban eigenlijk niet meer bestaan. Maar het bestáát, vooralsnog. Het inzicht dat het land een economisch reveil nodig heeft, zoals mensen als Deng Xiaoping hadden, ontbreekt bij de Taliban totaal. Op zelfs maar een begin van een economische visie zijn ze nooit betrapt. Economie hoort niet tot het vocabulaire van hun leiders.

Dus hoe groot is, op langere termijn, de levensvatbaarheid van hun maatschappijmodel? Heel klein, ongetwijfeld.

Je kunt nog jarenlang vrouwen verplichten een hoofddoek te dragen – zie Iran. Ook een zekere segregatie van mannen en vrouwen is denkbaar – zie Saoedi-Arabië. Maar je land radicaal weghouden van de moderniteit en vrouwen hoger onderwijs onthouden, dat gaat niet meer. Tenzij de Taliban een hek om Afghanistan zetten, het land van vreemde smetten vrij houden en laten wegzinken in de ellende. De eerste gevolgen daarvan zullen spoedig zichtbaar worden, nu de bodem onder de staatskas dreigt weg te vallen.

Internet

Wat dit scenario op de langere termijn moeilijk voorstelbaar maakt is internet, plus een diaspora die met de huidige crisis alleen maar groter is geworden. Al die mensen blijven contact onderhouden met hun achtergebleven familie en vrienden. Ook op die manier is de moderniteit niet buiten te houden.

Niet duidelijk is hoe de Taliban en de Afghaanse burgers met deze spanning zullen omgaan. Zien de leiders het licht en slaan ze alsnog het pad van hervorming in? Zwelt onder de Afghanen de onvrede aan, wellicht uitmondend in een fluwelen revolutie? Het is te vroeg om daarover te speculeren. Een ding is zeker: de Afghaanse samenleving is geen tableau vivant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden