Is de shock and awe van Zijlstra een zegen geweest?

IN Den Haag

Was Halbe Zijlstra dan toch een zegen voor de kunstensector?

Hij was een Halbe zool en een Halbe gare, een Hobbitliefhebber die geen Halbekrats over had voor topensembles. Staatssecretaris Halbe Zijlstra maakte in 2011 heel wat los met zijn bezuiniging van 200 miljoen euro op de culturele sector. Veel creativiteit was daar niet bij, al werden apocalyptische taferelen geschilderd. Hier was sprake van 'een levensbedreigende amputatie van de cultuursector', vond FNV Kiem. Een Mars der Beschaving werd georganiseerd, Frits Bolkestein werd spreekbuis van het culturele ongenoegen.

Oud-staatssecretaris van cultuur Halbe Zijlstra. Foto ANP

We zijn een kleine vier jaar verder. De Algemene Rekenkamer maakte de tussenbalans op van de gevolgen van die bezuinigingen. Dat levert verrassende resultaten op. Tussen 2011 en 2013 blijkt de kunstensector 73 miljoen euro meer bezuinigd te hebben dan de bedoeling was. Deels doordat met posten is geschoven, maar toch. Opmerkelijker nog: van de 137 instellingen die geen rijkssubsidie meer ontvangen, zijn er maar 23 gestopt. Instellingen die wel subsidie kregen, zagen hun eigen inkomsten stijgen met 28 procent. Of dat te danken is aan kaartverkoop, gulle sponsors of de verkoop van T-shirts en reproducties van het Meisje met de parel - dat weet de Rekenkamer niet. '2014 kon hier nog niet in verwerkt worden', zegt Kees Vendrik, lid van de Rekenkamer.

Soms word je een vergezicht gegund op wat de Haagse politiek zoal teweeg brengt. Even heb je de illusie alles te overzien. Zo'n zeldzaam moment lijkt de Rekenkamer hier te creëren, met alle slagen om de arm die rekenmeesters eigen zijn. Het hele parcours komt in beeld: van een jonge staatssecretaris die graag Metallica hoort en ineens over cellisten en ready-mades mag besluiten, via door de Mobiele Eenheid bij de haren van het Binnenhof gesleurde kunstbetogers, naar musea en dansgroepen die zichzelf onverdroten opnieuw uitvinden.

In die woelige periode in 2011 mocht ik een zondagse debatdag in de Balie leiden, de danssector zou er zich over zijn toekomst buigen. Voor iemand die gewend was geraakt aan de Franse reflex, waar elk procentje bezuiniging tot stiptheidsacties leidt, was die bijeenkomst een openbaring. Geen klachten, geen Halbe zolen, maar gezamenlijk zoeken naar manieren om met minder middelen dans te blijven maken; de Hollandse ondernemersgeest in culturele gedaante.

Wie wil weten hoe dat er uitziet, moet in de onlangs gerenoveerde musea gaan kijken, zoals Mauritshuis, Rijksmuseum of Stedelijk Amsterdam. Veel aandacht is uitgegaan naar de zalen en presentatie. Maar alle uitbreiding betreft goeddeels merchandising en horeca - manieren om uit dezelfde kunst meer geld te slaan. Geen wonder dat musea volgens de Rekenkamer de grootste stijging aan eigen inkomsten laten zien.

Is de shock and awe van Zijlstra dan een zegen geweest voor de kunstensector? De Raad voor Cultuur verspeelde er in de zomer van 2011 zijn voorzitter door. De stemming is er nu aanzienlijk genuanceerder. 'De boosheid van toen had te maken met de toon en het tempo van het debat', zegt algemeen secretaris Jeroen Bartelse. 'Maar de veerkracht is groot. Ontwikkelingen in de creatieve sector zijn door de bezuinigingen versneld.'

Mars der Beschaving door boze kunstenaars 26 juni 2011. Foto ANP

Dat woord 'veerkracht' gebruikt ook Gerard de Kleijn, voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad. 'Dat de kunsten moesten bijdragen aan de bezuinigingen, vond ik vanzelfsprekend. Maar er werd toen op badinerende toon over kunst gesproken, vooral door Zijlstra. Dat schoot verkeerd.'

Als De Kleijn over Museum Gouda vertelt, waarvan hij directeur is, wordt zichtbaar wat in die paar jaar is gebeurd. Het budget slonk met 30 procent, er vielen ontslagen, een dependance werd gesloten, de depots naar het museum gehaald, delen van de collectie afgestoten. Maar ook: het bezoekersaantal steeg van 27 duizend naar 40 duizend, de vriendenkring groeide, er kwamen meer sponsoren. 'Het was zwaar', zegt De Kleijn. 'Maar we hebben overleefd, en zijn in Gouda geliefder dan ooit.'

Was de opwinding over de bezuinigingen dan buitenproportioneel? Het mooiste antwoord komt van Vendrik. 'Daar kan ik niets over zeggen. Dat is voor de Rekenkamer geen punt van onderzoek geweest.'

Reden voor zorg blijft er wel. Over een maand beginnen de voorbereidingen voor de subsidieperiode 2017 - 2020. Te snel, vinden velen. Vendrik doet een oproep: 'Kamerleden, maak afspraken om meer actuele gegevens te krijgen alvorens over nieuwe rijksbijdragen te praten.'

Museum Gouda na een inbraak. Foto Raymond Rutting / de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.