Analyse Katholieke kerk

Is de harde kritiek van kardinaal Eijk op de paus ongehoord, of bewaakt hij juist de leer?

In ongekend harde bewoordingen heeft kardinaal Eijk, het hoofd van de rooms-katholieke kerk en aartsbisschop van Utrecht, uitgehaald naar paus Franciscus. Die schept met zijn decentrale aanpak ‘grote verwarring onder gelovigen’, schrijft Eijk in een Engelstalig opiniestuk. ‘De eenheid van de kerk’ is daardoor volgens hem in gevaar.

Kardinaal Eijk leidt een ceremonie in de Sint-Jozefkathedraal in Groningen. Beeld ANP

De inhoud van Eijks boodschap komt niet als een verrassing. Hij staat openlijk te boek als conservatief. Eijk is een geleerde die tweemaal promoveerde. Iemand die de theorie van de katholieke leer tot in de details beheerst. Daar mag in zijn optiek niet van worden afgeweken. Eerder dit jaar pleitte hij in een interview met Trouw al voor behoud van het huwelijk, ‘dat één en onverbrekelijk is’. Hij riep de paus op om hier helderheid over te verschaffen.

Met het opiniestuk dat Eijk op een Amerikaanse website voor behoudende katholieken publiceert (ncregister.com), gaat hij een stap verder. De hele wereld kan lezen dat Eijk het ‘volkomen onbegrijpelijk’ vindt dat de paus niet duidelijk is over het verbod op intercommunie: een protestant die getrouwd is met een rooms-katholiek mag niet de communie ontvangen.

Kardinaal Eijk spreekt namens de Nederlandse bisschoppenconferentie in het pauselijk paleis van paus Francicus. Beeld ANP

Afvalligheid

Aanleiding voor zijn aanval op paus Franciscus is het debat onder Duitse bisschoppen over het onder voorwaarden toestaan van intercommunie. Een meerderheid is voor, waarna zeven tegenstanders afreisden naar Rome voor advies. De paus stuurde hen terug met de simpele aansporing te proberen er gezamenlijk uit te komen.

Als zelfs ‘de opvolger van Petrus’ er niet in slaagt om de geloofsleer van de kerk te bewaken, is dat een veeg teken voor de toekomst, sneert Eijk. Hij wijst op het gevaar dat de kerk steeds meer afdaalt naar ‘afvalligheid van de waarheid’ en ‘de ultieme beproeving’.

In de slotalinea citeert hij artikel 675 van de catechismus, het boek waarin de leer van de katholieke kerk staat beschreven. ‘Vóór de wederkomst van Christus moet de kerk een laatste beproeving ondergaan die het geloof van veel gelovigen zal doen schudden.’

‘Tamelijk ongehoord’, reageert Peter Nissen, sinds begin deze maand hoogleraar Oecumenica aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij vindt de kritiek van Eijk ‘ongekend hard’. ‘Eijk heeft al vaker laten merken niet zo gelukkig te zijn met de meer pastorale en menselijke lijn van paus Franciscus. Maar ik weet niet wat hem heeft bewogen om zo openlijk en zo fel tekeer te gaan. In dit opiniestuk uit hij zich bijna in apocalyptische termen, alsof het einde der tijden nabij is.’

Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Universiteit van Tilburg, is een stuk milder. ‘De kerk heeft veel baat bij goede herders met een warm kloppend hart, zoals de paus. Maar de kerk heeft ook een kardinaal zoals Eijk nodig, die de leer van de katholieke kerk goed kent. Iemand moet die leer bewaken, zodat er geen ketterijen optreden.’

Het opiniestuk van Eijk weerspiegelt volgens Van Geest de twee visies die binnen de katholieke kerk naast elkaar leven: die van geleerde bisschoppen – een minderheid – die de kerkelijke leer als uitgangspunt nemen, en de meer pastoraal geschoolde bisschoppen die zich beroepen op de de weerbarstige praktijk van het leven.

‘De paus behoort tot de tweede groep. In theorie is het huwelijk een niet-ontbindbare band, maar in de praktijk zie je dat mensen het moeilijk kunnen hebben in een relatie. De paus is van de aanpak: houd gelovigen niet langs de meetlat van de leer en kijk hoe de kerk mensen kan helpen te genezen van de wonden die ze in het leven oplopen.’

Kritiek op collega’s

Niet alleen de paus wordt door Eijk aangevallen, ook zijn collega’s krijgen ervan langs. In zijn ogen gaan die te makkelijk om met het inzegenen van homoseksuele relaties. Hij schrijft: ‘Door geen duidelijkheid te scheppen, ontstaat er grote verwarring onder de gelovigen en wordt de eenheid van de kerk in gevaar gebracht. Dit is ook het geval bij kardinalen die publiekelijk voorstellen om homoseksuele relaties te zegenen, iets wat lijnrecht indruist tegenover de doctrine van de kerk, gebaseerd op de Heilige Schrift, dat huwelijk volgens de scheppingsorde alleen bestaat tussen een man en een vrouw.’

Volgens hoogleraar Nissen is dit een aanval op zijn directe buurman, aartsbisschop Jozef de Kesel van het aartsbisdom Mechelen-Brussel. Die heeft onlangs nog betoogd dat ‘over homoseksuele relaties best de zegen mag worden uitgesproken’. Nissen: ‘Het gaat wel heel ver dat hij zo hard en direct zijn buurman en collega in hetzelfde taalgebied bekritiseert.’

Ook Frank Bosman, verbonden aan de Universiteit van Tilburg, is hier verbaasd over. ‘Een kardinaal of bisschop bemoeit zich meestal niet met het beleid van collega’s in een ander land en het is zeer ongebruikelijk dat hij een collega zo de les leest’, aldus de cultuurtheoloog.

Modernisering

Dat Eijk zo openlijk zijn mening kan verkondigen, is volgens Bosman tekenend voor de vrijheid die de paus geeft. ‘Het was tijdens Johannes Paulus II en Benedictus XVI ondenkbaar geweest dat een kardinaal zulke harde kritiek uitte op de paus. Daar kwam je als kardinaal niet mee weg. Dat is de paradox van de fundamentalist: Eijk verzet zich tegen de modernisering van de rooms-katholieke kerk, maar zijn kritiek is tevens het product van die modernisering.’

Wat nu? De paus zal de kritiek van Eijk zeker serieus nemen, denkt Paul van Geest. ‘Hij behoort met zijn doctrinaire kijk tot een minderheid in het College van Bisschoppen. Maar hij is wel een kardinaal, een hoge functie. In de ideale wereld zal de paus Eijk uitnodigen voor een gesprek. Het zou heel vervelend zijn als de toon van Eijk steeds scherper wordt en de paus zich niets meer van kardinaal Eijk aantrekt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.