IS BOLKESTEIN DAN GOD?

'SOMS is de macht van ideeën over mensen zo groot, dat zij wel kijken, maar niet waarnemen; dat zij wel horen maar niet luisteren....

Hij heeft, vind ik, gelijk waar het gaat om het goedpraten of ontkennen van de misdaden van het communisme. Het is inderdaad moeilijk rationeel te bevatten hoe mensen die de zaak van het communisme waren toegedaan, zelfs zo ver gingen dat ze dingen bekenden waaraan zij zich nooit hadden bezondigd.

Zoals is gebeurd tijdens de Moskouse processen in de jaren dertig en later, eind jaren veertig, begin jaren vijftig, opnieuw in Boedapest, Praag en Sofia. De boeken (Koestler, Semprun) en films (Costa-Gavras' l'Aveu) waarin dit gedrag wordt beschreven en geanalyseerd blijven ook mij intrigeren.

Natuurlijk, de beklaagden in deze processen werden gefolterd, dat zal bij hun opstelling een rol hebben gespeeld. Maar het ging dikwijls om moedige mensen die eerder voor hete vuren hadden gestaan en er niet over hadden gepiekerd om door de knieën te gaan. Dus er moet een andere belangrijke factor hebben meegespeeld. Blind geloof: 'die Partei hat immer recht', de partij heeft het altijd bij het juiste eind (zelfs als ze zich tegen jouw persoontje keert) en daarom moet je je eigen wensen en opvattingen aan de partijlijn ondergeschikt maken.

Een wonderlijk en nogal masochistisch idee, en wanneer tot in z'n uiterste consequenties doorgevoerd, zoals bij genoemde processen of bij het verketteren van afvallig geworden geestverwanten een gevaarlijk, zelfs monsterlijk waandenkbeeld.

Het kost mij enige moeite om bovenstaande zinnen uit mijn tekstverwerker te laten komen. Niet omdat ik ze niet uit het diepst van mijn hart meen, want dat doe ik wel. Wel om twee andere redenen.

Ten eerste heb ik oude communisten gekend, en voor sommige van hen warme gevoelens gekoesterd. Idealisten waren het, die in hun eigen persoonlijke en politieke leven geen vlieg kwaad deden - integendeel, vaak - maar wel blind waren en dikwijls bleven voor de rampzalige consequenties van hun ideologie.

Waarom liepen ze, nadat de eerste geruchten over schijnprocessen en dwangarbeiderskampen in de Sovjet-Unie tot hen waren doorgedrongen, niet naar hun partijbestuur en eisten op hoge toon opheldering? Zij, die in veel andere opzichten zo kritisch, mondig, modern en vooruitstrevend waren?

Niemand heeft me dat ooit bevredigend kunnen uitleggen. Maar moet ik nu over hen oordelen? Zeg, doe me een plezier! Ik ben godzijdank God niet!

Is Bolkestein dan God? Daarover heeft hij zich in Paradiso (passend oord) niet uitgelaten. Maar hij vraagt mensen wel om rekenschap af te leggen en dat is de tweede reden van mijn weerzin. Want wat is nu eigenlijk de bedoeling? Een politiek en intellectueel debat, waarbij desnoods zo af en toe de scherven in het rond vliegen vanwege alle passie? Heel graag. Of een afrekening met iedereen die ooit iets in het communisme heeft gezien en niet publiekelijk spijt heeft betuigd? Op mij kan hij dan lang wachten.

Het principe van kritiek en zelfkritiek (zoals bekend door Mao, die Grote Roerganger, tot opperste bloei gebracht) staat me zo mogelijk nog méér tegen dan dat van het democratisch centralisme (dat vrij kan worden vertaald met: lever bij binnenkomst uw denkkracht in bij de portier).

Bovendien is er - ik besef dat dit een tikkeltje een anticlimax is - niets waarvoor ik mij zou willen verontschuldigen. Zeker, ik ben begin jaren zeventig enkele jaren lid geweest van de CPN. Waarom lid worden van een partij die zich communistisch noemde, na alle ellende die het communisme had aangericht, van Goelag tot Praag '68? Die vraag van Bolkestein is legitiem, maar het antwoord hoeft niet in raadselen gehuld te blijven. Het had te maken (ik ben bepaald de eerste niet, die dit opmerkt) met de toenmalige tijdgeest, met geschoktheid over de Amerikaanse oorlogsvoering in Vietnam; uit die schok zijn (maar dat heb ik pas later bedacht) destijds te radicale conclusies getrokken.

Het had ook te maken met Praag '68. De hervormers van de Praagse Lente, mensen als Dubcek en Kriegl, waren voor een groot deel zelf overtuigde communisten, die lering wilden trekken uit de misdaden uit het jongste stalinistische verleden en streefden naar 'een communisme met een menselijk gezicht'. Dat inspireerde mij destijds, net als het Italiaanse eurocommunisme en het socialistische experiment van Allende in Chili dat deden.

Waren dit goede redenen om communist te worden en korte tijd te blijven? Nee, vind ik, met de kennis en wijsheid van nu. Is het aanleiding om het boetekleed aan te trekken? Welnee!

Rekenschap leg je af over je daden, niet over politieke denkbeelden. Niet tegenover enig centraal comité en evenmin tegenover een liberale voorman met een communisten-obsessie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden