Mondialisering

Is belastingkolonialisme te stoppen?

Arme landen zuchten onder de belastingvlucht van westerse bedrijven. Is het mogelijk om dit feodaal belastingkolonialisme een halt toe te roepen, zoals Afrika en Azië eisen?

null Beeld AP
Beeld AP

De millenniumdoelen van de Verenigde Naties (VN) om de armoede in de wereld terug te dringen en de leefomstandigheden van de wereldburgers te verbeteren worden dit jaar afgesloten. De meeste doelen zijn niet gehaald, maar de VN vonden ze toch nuttig: het bracht de meeste regeringen ertoe in actie te komen, er kwam uiteindelijk heel wat geld los en er is op allerlei vlakken flinke vooruitgang geboekt, waarschijnlijk meer dan als de doelen er niet waren geweest, aldus VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon.

En dus begon de VN het langdurige proces voor het opstellen van een nieuw vijftienjarenplan met oude en nieuwe doelen: sustainable development goals (sdg's), duurzame-ontwikkelingsdoelen. Eind 2014 werden de zeventien nieuwe doelen vastgesteld op een top in New York. In juli is er een VN-conferentie over de financiering van de nieuwe doelen in de Ethiopische hoofdstad Addis Abeba. Wat gaat het kosten en waar moet het geld vandaan komen?

Die vraag kwam vorige week ook aan de orde in een debat in De Balie in Amsterdam, georganiseerd door het vakblad Vice Versa. Daar zei minister Ploumen voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking dat zij er haar beleid om het bedrijfsleven meer in te zetten bij de verwezenlijking zulke doelen zal promoten.

VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon Beeld ANP
VN-secretaris-generaal Ban Ki-moonBeeld ANP

Belastingontduiking

In vergelijking met de oude millenniumdoelen, die nadrukkelijk waren gericht op hulp aan ontwikkelingslanden, ligt de nadruk in de discussie nu, naast de rol van het bedrijfsleven, op de kwestie van de grootschalige belastingontduiking, de twee thema's van het debat in De Balie.

Het bedrijfsleven en de ideële organisaties (ngo's) zijn de afgelopen jaren nader tot elkaar gekomen onder de noemer van 'maatschappelijk verantwoord ondernemen', maar er blijven fricties. De centrale vraag: is de verschuiving van Nederlands hulpgeld onder Ploumen van ngo's naar steun aan ondernemers terecht? Nee, vond Farah Karimi van Oxfam Novib.

Nanno Kleiterp van de ontwikkelingsbank FMO stak de loftrompet over de rol van het bedrijfsleven bij de cruciale kwestie van het scheppen van banen als medicijn tegen armoede. 90 procent van de banen ontstaat in particuliere ondernemingen, zei hij, dus op hen hebben 600 miljoen werkzoekenden in ontwikkelingslanden hun hoop gevestigd.

Tegenstrijdige belangen

Daniëlle Hirsch van de milieuorganisatie Both ENDS wees erop dat bedrijven niet zomaar een gunstige rol spelen. Schendingen van mensenrechten en schade aan het milieu en de natuur zijn nog aan de orde van de dag; ngo's kunnen ondernemingen op het rechte pad brengen en houden.

'Hét bedrijfsleven bestaat niet', vond Winfried Pietersen van ingenieursbureau HaskoningDHV. Zijn bedrijf en vele andere streven naar sociale en ecologische kwaliteit bij hun commerciële activiteiten, maar er zijn ook veel ondernemingen in de wereld die dat niet doen.

Soms gaat het om het afwegen van tegenstrijdige belangen, die elk kunnen bijdragen aan duurzame ontwikkeling. Zo stonden FMO en Both ENDS onlangs tegenover elkaar over een groot damproject in Panama, waar medefinancier FMO de bouw wil voortzetten ondanks verzet van plaatselijke bewoners.

De grootste bijdrage die ondernemingen kunnen leveren aan economische groei en armoedebestrijding is eerlijk belasting betalen aan de overheden in de landen waar zij werken en niet alleen in de landen waar hun hoofdkantoor is gevestigd. Belastingafdracht wordt op grote schaal ontdoken via slimme constructies (waaronder de brievenbuskantoren in Nederland) en door het te laag waarderen van de grondstoffen die multinationals uit ontwikkelingslanden halen.

Fiscaal kolonialisme

Bart Romijn van Partos, een vereniging van ngo's, wees erop dat naar schatting 990 miljard dollar (883 miljard euro) aan ontdoken belastingen per jaar uit ontwikkelingslanden stroomt, tegenover officiële ontwikkelingshulp van 90 miljard. Zelfs het Internationaal Monetair Fonds (IMF) vindt de verkapte subsidies van rijke landen aan hun bedrijven tegenwoordig schandalig en becijferde de omvang op 5.300 miljard dollar, zei hij. Romijn vindt de 'perverse subsidies' het grootste probleem. Pak die aan en hulp is niet meer nodig; de nieuwe sdg's zouden ermee kunnen worden verwezenlijkt, zou je zeggen.

Maar dat is niet zo eenvoudig. Het internationaal belastingsysteem moet daarvoor op de helling; het is een vorm van 'fiscaal kolonialisme', in het Westen bedacht in de jaren twintig, zei Ramon Dwarkasing van het gelijknamige consultancy bureau. De economische groei zal de komende jaren in Azië en Afrika te zien zijn en de landen eisen dat de belasting voortaan wordt geheven daar waar het geld wordt verdiend.

Bij de OESO wordt onderhandeld over verandering, maar daar hebben de rijke landen een dominante stem, zei Francis Weyzig van Oxfam Novib. De VN is daarom beter geschikt. Maar de OESO heeft waarschijnlijk meer invloed. Dat rijke landen hun bedrijven afschermen tegen al te veel transparantie die nodig is voor belastingheffing is jammer maar begrijpelijk, zei Aart Nolten van accountantsbureau Deloitte. Hij zag dat niet gauw veranderen.

Aan het slot van de avond legde de Oegandees-Nederlandse gespreksleider Andrew Makkinga de vinger nog even op een zere plek: was de kritiek op de VN-ontwikkelingsdoelen ook niet geweest dat er zo eindeloos werd vergaderd, met peperdure conferenties en vliegtickets, terwijl de resultaten slecht meetbaar waren? En las hij niet dat er meer hulpgeld moest komen voor de reis- en verblijfkosten van vergaderaars uit arme landen omdat ze anders niet zouden komen?

Maar minister Ploumen antwoordde dat het toch echt het geld waard was - en dat zij dat ook vaak verstrekt. Anders blijft het een westerse exercitie. Maar wát dan de inzet en de visie vanuit ontwikkelingslanden is op de sdg's en de top in Addis Abeba bleef deze avond onbesproken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden