Is Angela Merkel redder van het vrije Westen of boze heks van Europa?

Ze is al elf jaar bondskanselier van Duitsland, maar ze wil door. Angela Merkel maakte zondagavond bekend dat zich verkiesbaar stelt voor een vierde termijn. Als ze 'das schafft', zijn Duitsland en Europa daar dan bij gebaat of juist niet?

Beeld afp

De redder van het vrije Westen...

Merkel gaat door en dat is goed

Deze keer kon zelfs Angela Merkel, toch een vrouw met een groot talent voor mystificatie als het gaat om belangrijke politieke beslissingen, het niet langer spannend houden. Niemand was verbaasd toen ze zondagavond bekendmaakte dat ze als lijsttrekker van de CDU een vierde termijn als bondskanselier van Duitsland ambieert. In Duitsland niet, in Europa niet, in de Wereld niet.

Toch heeft ze er lang over moeten nadenken, zich bewust van de politieke slangenkuil waarin ze zich mogelijk nog vier jaar moet begeven. Ze noemde de sterke polarisatie van de Duitse maatschappij, ze noemde de eurocrisis en de Brexit, het vluchtelingenvraagstuk, de wereld die zich na de overwinning van Trump 'eerst opnieuw moet ordenen'.

'In deze wereld ben ik bereid me nog eens kandidaat te stellen', zei Merkel. Daarmee waagt ze een gok, maar wel een gok waarvoor Duitsland en Europa haar dankbaar mogen zijn.

'U kent mij.' Vier jaar geleden won Angela Merkel de verkiezingen met een kort zinnetje, waarmee ze duidelijk wilde maken dat ze weinig spannends in petto had, dat de Duitsers meer zouden krijgen van wat ze al acht jaar hadden gehad. Vier jaar geleden had Merkel nog maar één echt verrassende beslissing genomen: stoppen met kernenergie na de ramp in het Japanse Fukushima.

'U kent mij' - het zinnetje toont nu hoezeer de politieke situatie in Duitsland de afgelopen vier jaar is veranderd. Het zinnetje waarmee ze zichzelf vier jaar geleden aanprees, zou nu een regelrecht dreigement zijn aan de kiezers: u kent mij, ik sta garant voor de meest ingrijpende politieke verrassingen: een miljoen vluchtelingen in een jaar bijvoorbeeld.

En toch is dat 'u kent mij' waarschijnlijk de reden dat 55 procent van de Duitsers haar alsnog als kanselier zegt te willen en dat de hele Europese pers haar de afgelopen weken in de rol van Redder van het Vrije Westen schreef.

Want, bejubeld of verguisd, Angela Merkel blijft Angela Merkel, ook als er elke maandag in Dresden mensen met zelf geknutselde galgen lopen, als tienduizenden demonstrerende Grieken haar voor nazi uitmaken, als CSU-leider Horst Seehofer haar niet uitnodigt voor het partijcongres in Beieren, als de AfD haar keer op keer als leugenaar afschildert.

Wat Obama vorige week zei, klopt: ze is taai. Ze blijft stoïcijns en meestal zakelijk. De stormachtige opkomst van de AfD heeft het Duitse politieke landschap zo versnipperd als nooit eerder na de oprichting van de Bonds-republiek. De twee grote 'volkspartijen' CDU en SPD stonden nooit zo laag in de peilingen. Nooit na de Duitse eenwording werd de gevestigde politieke orde zo gewantrouwd.

Merkel zondag vlak voor de persconferentie waarop ze bekendmaakt zich herkiesbaar te stellen.Beeld afp

Maar met haar kandidatuur geeft Merkel een signaal dat belangrijk is in een tijd dat het vertrouwen in de gevestigde politieke orde laag is, een tijd waarin velen politici ervan verdenken alleen te handelen uit eigenbelang en risico's te vermijden. Merkel blijft, al staat haar winst allesbehalve vast.

Bovendien zei ze zondagavond voor het eerst dat ze te weinig aandacht heeft geschonken aan 'het gedeelte van de bevolking dat zichzelf als verliezer van de mondialisering ziet', AfD-kiezers dus.

Naar Europa en de rest van de wereld temperde ze de verwachtingen. Ze kon ook niet anders met een eventuele verkiezingsoverwinning van Marine Le Pen en de volledig onvoorspelbare politiek van Trump in het vooruitzicht.

Maar wie kan Europa anders vertegenwoordigen? Toen de regeringsleiders van de vijf grootste Europese landen afgelopen vrijdag bij Merkel op audiëntie kwamen, hoefde je alleen een rode stift te pakken en af te strepen: Rajoy niet, May niet vanwege de Brexit, Hollande niet, Renzi niet.

Angela Merkel is op dit moment de geschiktste persoon om de EU te vertegenwoordigen op het zo grillige wereldtoneel. Vanwege haar ervaring en om het respect dat ze geniet, maar ook juist omdat ze de weerbarstige politieke geowerkelijkheid kent en geen onrealistisch hoge ambities koestert.

Zelf zei Merkel in een interview deze zomer dat het voor een bonskanselier altijd ingewikkeld is. Dat is een understatement. Het is sinds 1949 nog geen enkele bondkanselier gelukt te stoppen zonder dramatisch verloren verkiezingen of een coup vanuit de partij.

Stel dat Merkel in september wint en de komende vier jaar volmaakt. Dan heeft ze langer geregeerd dan Konrad Adenauer en net zo lang als haar partijgenoot en leermeester Helmut Kohl. Ze weet dat de kans aanwezig is dat haar afgang net zo roemloos is als die van Kohl. Ze neemt het blijkbaar op de koop toe.


...maar ook de boze heks van Europa

Merkel gaat door en dat is slecht:

De kortst mogelijke samenvatting van elf jaar Angela Merkel is een woord: 'alternativlos', alternatiefloos. Het is haar favoriete stopwoordje bij het verdedigen van maatregelen die bij het electoraat niet zo lekker liggen: banken redden op kosten van de belastingbetaler? Alternativlos. En later: miljarden naar Griekenland? Alternativlos.

Ze zegt dat op z'n Merkels rustig, met blik die zegt: heus, ik heb erover nagedacht, een beter idee is er niet. Tijdens de vluchtelingencrisis gebruikte ze het woord niet, maar handelde ze ernaar. 'Als Duitsland de grenzen had gesloten, waren de gevolgen veel ernstiger geweest', zei ze later.

Op het eerste gezicht lijkt deze politiek succesvol geweest. Want Angela Merkel zit er nog, ondanks Griekenland, ondanks de vluchtelingen. Maar ergens in de afgelopen maanden moet ze zich hebben gerealiseerd dat het begrip alternativlos' op haarzelf is teruggeslagen.

Merkel heeft lang getreuzeld, zei ze toen ze zondagavond haar kandidatuur bekendmaakte. En als klopt wat bronnen van de Süddeutsche Zeitung beweren, heeft Angela Merkel vooral uit plichtsbesef bijgetekend voor nog vier jaar - uit alternatiefloosheid. Dat is dan nobel. Maar het is mogelijk ook schadelijk. Voor Duitsland en voor de Europese Unie.

In welke uithoek van haar partij ze ook kijkt: geen serieuze concurrent of potentiële opvolger te bekennen, in haar eigen partij niet en bij de SPD niet. Dat is slecht nieuws voor de stand van de Duitse democratie.

En dat komt door de hoge prijs die Merkel betaalde voor haar alternatiefloze politiek: de implosie van haar eigen CDU en de geboorte van een nationalistische en rechtse AfD. Niet voor niets noemt die partij zich een alternatief voor de gevestigde politieke orde, een alternatief voor al die Duitsers die tijdens Pegida-bijeenkomsten 'Merkel moet weg' scanderen. En de Duitsers die niet begrijpen dat hun land miljarden aan Griekenland geeft terwijl de kloof tussen arm en rijk elk jaar groter wordt, het groeiende aantal Duitsers dat hun spaargeld weer in een ouwe sok bewaart omdat ze de banken niet meer vertrouwen.

Er gaapt dus een grote kloof tussen de Merkel die als morele messias aanbeden wordt op de pagina's van internationale kwaliteitskranten en de Merkel die wordt gewantrouwd door de gemiddelde voormalig CDU-kiezer: het wat oudere echtpaar uit een Duitse provinciestad.

En tussen de populariteit van Merkel en die van haar partij bestaat sinds haar vluchtelingenpolitiek nauwelijks meer een verband. Merkel is door haar vluchtelingenbeleid vooral populair bij hoogopgeleid stedelijk links, mensen die eerder Groen stemmen dan CDU.

De CDU verloor bij alle zes de deelstaatverkiezingen in 2016, de AfD haalde overal 15 procent of meer. Angela Merkel staat symbool voor de politieke kloof in haar land. Vanuit die positie wordt het moeilijk, zo niet onmogelijk om die kloof te dichten.

Ook in Europa lijkt Merkel op het eerste gezicht alternativlos: geen regeringsleider die ook maar kan tippen aan haar staat van dienst, aan het respect dat ze afdwingt, maar vooral aan haar imago van betrouwbaarheid.

'Een baken van hoop voor degenen die het flakkeren van de liberale vlam angst aanjaagt', noemde Time Magazine Merkel, in het licht van de overwinning van Trump. Angela Merkel schijnt niets van dit soort superlatieven en hyperbolen te moeten hebben. Bij de bekendmaking van haar kandidatuur zei ze dat ze zulke verwachtingen ronduit absurd vindt.

Waarmee ze de Duitsers, maar ook haar fans in hoger opgeleid links-liberaal Europa een duidelijk signaal geeft: ik kan de wereld niet redden. Merkel is slim genoeg om te beseffen dat ze van de torenhoge verwachtingen alleen maar kan verliezen.

En dat is ook realistisch. Economisch is Duitsland misschien een grootmacht, politiek is het hoogstens een middelgrote staat met een klein leger. Het Duitse defensiebudget is eenvijftiende van dat van de Verenigde Staten.

Ja, Angela Merkel heeft het voortouw genomen in de crisis waarmee 'Brussel' de afgelopen jaren werd bestookt, in de eurocrisis, in het Oekraïneconflict en in de vluchtelingencrisis. Dat heeft Merkel behalve tot de officieuze koningin van Europa ook tot de boze heks van Europa gemaakt.

Bovendien zijn alle drie de 'oplossingen' die onder Duitse leiding tot stand kwamen hoogst gammel gebleken en, in het geval van de vluchtelingendeal met Erdogan, ook hoogst omstreden. Dat zal Merkel aankleven, het zal haar nog meer dan nu tot de personificatie maken van de geloofwaardigheidscrisis waarin de Europese Unie zich bevindt.

Angela Merkel op de omslag van Time Magazine.

De politieke carrière van Angela Merkel

1989 val van de muur, wordt lid van de CDU.
1991 minister van Vrouwen- en Jeugdzaken.
1994 minister van Natuurbescherming, Milieu en Reactor-veiligheid.
2000 partijvoorzitter CDU.
2005 beëdigd als bondskanselier.
2008/2009 bankencrisis: Duitsland koopt banken op, wat leidt tot veel binnenlandse kritiek.
2009 nipt herkozen als bondskanselier.
2010 Duitsland doet mee aan miljardenkrediet voor redding Griekenland. Dieptepunt in populariteit, dieper dan in vluchtelingencrisis.
2011 Duitsland stopt na de kernramp in Fukushima met kernenergie.
2013 NSA-affaire. Merkel: 'Spioneren onder vrienden, dat kan echt niet.' In september komt de CDU bij de verkiezingen op 41 procent, het beste resultaat sinds 1990.
2015 speelt dominante en strenge rol bij reddingsactie Griekenland, wordt in Zuid-Europa gehaat.
2015 'Wir schaffen das', 4 september grenzen open voor vluchtelingen uit Hongarije. Gekozen tot Person of the Year door Times Magazine.
2016 populariteit daalt, veel kritiek uit eigen partij en verlies bij zes deelstaatverkiezingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden