Irritatie en gesteggel: Zo verliep de benoeming van Donner

Vandaag heeft de ministerraad ingestemd met de benoeming van Piet Hein Donner (CDA) tot vicepresident van de Raad van State. Dat hij het zou worden, stond eigenlijk al een half jaar vast. Verslag van een lijdensweg.

Minister Piet Hein Donner verwelkomt koningin Beatrix bij het Koninkrijksconcert in Lelystad. © Martijn Beekman / de Volkskrant

Minister-president Mark Rutte en vicepremier Maxime Verhagen wisten niet dat voor de vacature van vicepresident van de Raad van State een advertentie moest worden geplaatst. Zij dachten de benoeming van Piet Hein Donner tot 'onderkoning van Nederland' voor de zomer binnenskamers te kunnen afronden, nadat in de formatie van 2010 al de politieke afspraak was gemaakt dat de post het CDA zou toevallen.

Dit blijkt uit een rondgang langs betrokkenen. Pas vandaag, een half jaar later, heeft de ministerraad kunnen instemmen met de voordracht van Donner. Die zal zijn ontslag als minister aanbieden aan koningin Beatrix.

Lijdensweg
Daarmee komt aan een lijdensweg van maanden een einde. Want al op woensdag 6 juli wist De Telegraaf het zeker. CDA-minister Donner van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zou op 1 februari 2012 Herman Tjeenk Willink (PvdA) opvolgen als vicepresident van de Raad van State. Zijn benoeming zou al die vrijdag, 8 juli, in de ministerraad aan de orde komen.

Maar die vrijdagmiddag gebeurde er iets heel anders. Op zijn wekelijkse persconferentie kwam premier Rutte (VVD) met de mededeling dat na de zomer een advertentie in de krant zou worden geplaatst voor de vacature. Daarop zou iedereen die zich gekwalificeerd achtte, mogen solliciteren.

Spelend debat
Wat was er gebeurd? Na het bericht in De Telegraaf werden Rutte en Verhagen erop geattendeerd dat tussen 2007 en 2009 een slepend Kamerdebat was gevoerd over een herziening van de Wet op de Raad van State. De aanvankelijke wens van het parlement was dat benoemingen van staatsraden en de vicepresident, net als leden van de Hoge Raad, door de Kamer zouden worden gedaan. Dit bleek grondwettelijk onmogelijk.

Als compromis kondigde minister van Binnenlandse Zaken Guusje ter Horst in 2009 aan dat benoemingen 'zo transparant mogelijk' moeten zijn. In de nota van wijziging heeft het kabinet dat aangegeven: 'Er komt een advertentie waar mensen op kunnen reflecteren. Dat betekent dat er volle transparantie over het benoemingsproces plaatsvindt.'

Profielschets
Aldus kwam het te staan in artikel 2 van de herziene wet. Rutte zag zich dus gedwongen een personeelsadvertentie op te stellen, met profielschets, die in de Staatscourant gepubliceerd diende te worden. Dat gebeurde met vertraging. De advertentie verscheen pas op 17 oktober, de sluitingstermijn was 10 november.

Daarvoor waren verschillende redenen. In de zomer kwamen krachten los in het CDA die zich sterk maakten voor een andere kandidaat dan Donner. Het zou goed zijn voor het onafhankelijke profiel van de Raad, was de redenering, als de nieuwe vicepresident een tegenstander van de huidige gedoogconstructie was. In plaats van de pleitbezorger die Donner was geweest voor samenwerking van de VVD en het CDA met de PVV van Geert Wilders.

Minderheidskabinet
Daarmee hing de tweede reden voor vertraging samen. Om de dissidente Kamerleden Ab Klink, Ad Koppejan en Kathleen Ferrier vorig jaar mee te krijgen met steun voor het minderheidskabinet, hield Donner als bemiddelaar de drie flink onder water. Deze en andere handelingen in de formatie gaven een vlekje op Donners voorheen probleemloze relatie met koningin Beatrix - in de formatie procesbewaker.

Een goed gesprek daarover tussen Donner en Beatrix, die voorzitter is van de Raad van State, had nooit plaatsgevonden. Het geval wilde dat Donner als verantwoordelijk minister zou meereizen met het bezoek van de koningin aan het Caribisch deel van het Koninkrijk, van 27 oktober tot en met 6 november. Daar, op de Antillen, 'werden de plooien gladgestreken', zegt een betrokkene.

Veto
De reis vond plaats terwijl de procedure liep. Volgens een ingewijde is er om die reden lang gewacht met het plaatsen van de advertentie. Als de procedure voorbij was vóór de reis, had men het risico van een veto van Beatrix gelopen. Door de gesprekken onder de Caribische zon is dat risico geminimaliseerd.

In de tijd die met dit proces heenging, heeft Rutte nog een consultatieronde gedaan langs de fractievoorzitters van de politieke partijen in de Kamer. Ergens onderweg is daarbij de indruk ontstaan dat nog andere kandidaten kans zouden maken op de functie. Dat leidde tot de vergeefse sollicitatie van SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan (D66).

Aanzien geschaad
Vandaag is dus de uitkomst dezelfde als al op 6 juli bekend werd. Piet Hein Donner krijgt het begeerde ambt. Daartussen ligt een half jaar van speculaties en irritaties. De Nijmeegse hoogleraar staatsrecht Paul Bovend'Eert meent dat 'het aanzien van de politiek en het aanzien van het ambt van vicepresident van de Raad van State is geschaad'. Hij stelt 'dat politici een verontrustend gebrek aan besef hebben getoond dat het belangrijk is om zorgvuldigheid in acht te nemen bij dergelijke benoemingsprocedures'.

Ook Hans van den Heuvel, emeritus hoogleraar beleidswetenschap aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, is niet mals in zijn kritiek. 'Dit getuigt van een regenteske mentaliteit, om twee redenen. Donner denkt kennelijk dat hij familiair voorbeschikt is. Voorts is dit een voorbeeld van systeemdenken, van verdeling van de macht. Zo'n partijpolitieke benoeming kan in onze maatschappij echt niet meer. Ik ben hier heel scherp en cynisch over.'

En oud-minister Ter Horst, is zij tevreden? 'Nou, ik lees er elke dag over in de krant. Dat noem ik transparant. Maar het is zo dat het aantal mensen dat deze functie kan vervullen buitengewoon klein is. En als een van hen het dan wordt, kun je niet zeggen dat het niet transparant was.'

Minister van Binnenlandse Zaken Piet Hein Donner en koningin Beatrix tijdens het Koninkrijksconcert in het Agora Theater.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden