Iran bakent een 'sji'itische halvemaan' af

Iraanse invloed in het Midden-Oosten

Zonder veel ophef vergroot Iran zijn invloedssfeer in het Midden-Oosten. Aartsrivaal Saoedi-Arabië ziet het met lede ogen aan. Is het een tweestrijd tussen sji'ieten en soennieten?

Tegenstanders van Russische en Iraanse inmenging in Syrië tijdens een demonstratie tegen het bombarderen van Aleppo op Place des Nations in Genève. Beeld EPA

Met de val van Aleppo is de 'sji'itische halvemaan' weer iets meer werkelijkheid geworden. Door Iran gecontroleerde milities speelden een grote rol bij het verjagen van de rebellen uit hun laatste bolwerken in het oostelijk deel van de Syrische stad. Daarmee heeft het Iraanse regime zijn invloed versterkt in een gebied dat loopt van Teheran tot aan Latakia, de Syrische havenstad aan de Middellandse Zee.

De Syrische president Bashar al-Assad wond er geen doekjes om. De overwinning van het Syrische leger in Aleppo, zo zei hij donderdag, is net zo goed een overwinning van zijn twee bondgenoten, Rusland en Iran. En een nederlaag, zo had hij eraan kunnen toevoegen, voor de belangrijkste bondgenoten van de opstandelingen, de Verenigde Staten en Saoedi-Arabië.

De Syrische president Bashar Assad met de Russische minister van Defensie Sergei Shoigu. Beeld ap

Rivaliteit

De rivaliteit tussen het sji'itische Iran en het soennitische Saoedi-Arabië was de afgelopen jaren een van de bepalende thema's in het Midden-Oosten. Een sektarische tweedeling lijkt de regio te doorklieven. Libanon, Syrië, Saoedi-Arabië, Bahrein, Jemen: in een reeks landen bestaat frictie - of erger - tussen aanhangers van de twee takken van de islam. Irak wordt sinds de val van Saddam Hussein in 2003 verscheurd door sektarisch conflict.

Overal krijgen sji'ieten of aan hen verwante groepen, zoals de alawieten in Syrië, steun van Teheran. Vandaar die 'sji'itische halvemaan', een begrip dat tien jaar geleden werd gemunt door koning Abdullah van Jordanië. Het verwijst naar de geografische vorm van de Iraanse invloedssfeer en tevens naar een religieusexpansionistische ambitie.

Iran gebruikt term niet

Terecht? Wat opvalt is dat de Iraniërs de term zelf niet gebruiken. Dat doen alleen soennieten, en dan vooral de Saoediërs. Als grote rivaal hebben zij er belang bij het beeld te schetsen van Iran als een regionale grootmacht met hegemoniale plannen. Bovendien is het benadrukken van religie strategisch in het nadeel van Teheran. Hoe sektarischer Iran oogt, hoe kleiner zijn invloed op de meerderheid van soennieten in de regio.

'De Iraniërs benutten de steun van sji'ieten, maar ze willen soennieten niet tegen zich in het harnas jagen', zegt Vali Nasr van de Johns Hopkins University, die in 2006 met zijn boek The Shia Revival de sektarische tweedeling in de regio op de kaart zette. Sji'ieten vormen wereldwijd onder moslims immers een minderheid van slechts 12 procent. 'Iran legt niet de nadruk op sektarische spanningen, dat doen zijn rivalen.'

Iraanse halvemaan

Vandaar dat veel kenners van de regio het begrip 'sji'itische halvemaan' misleidend vinden. 'Iraanse halvemaan' zou beter zijn. De machthebbers in Teheran hebben geen ideologische agenda. Het gaat ze niet om verspreiding van hun religie in de moslimwereld, de belangen zijn puur strategisch. 'Ouderwetse machtspolitiek', noemt Ellie Geranmayeh van de European Council on Foreign Relations dat.

Niettemin kiest Iran zijn bondgenoten langs etnisch-religieuze scheidslijnen en via sji'itische netwerken en gebruikt het wel degelijk de religieuze lokroep als instrument om zijn invloed in de regio te vergroten.

Vrijwilligers in Irak, Pakistan en zelfs Afghanistan laten zich rekruteren voor sji'itische milities in Syrië om geloofsgenoten dan wel sji'itische heiligdommen te beschermen. Daardoor krijgen lokale conflicten een sektarisch karakter, ook als de achterliggende belangen niet sektarisch zijn.

De Iraanse president Hassan Rouhani met de Syrische minister van Buitenlandse Zaken Walid Al-Moalem. Beeld EPA

Revolutionaire aspiraties

Soms klinkt in de retoriek nog iets door van de revolutionaire aspiraties waarmee de islamitische republiek Iran in 1979 het licht zag, de tijd dat de Iraniërs onder leiding van ayatollah Khomeini een gidsrol voor de gehele islamitische wereld ambieerden.

'De val van Aleppo is een islamitische verovering', zei generaal Hussein Salami, tweede commandant van de Iraanse Revolutionaire Garde. Bahrein, Jemen en de Iraakse stad Mosul zullen volgens hem volgen. Jemen, dat voor de helft in handen is van de door Iran gesteunde Houthi's, 'zal worden verblijd met de nederlaag van de vijanden van de islam'.

De vraag is of de Iraanse halvemaan het product is van een grand design, een aan de tekentafel in Teheran ontworpen masterplan. Eerder lijkt het op een samenloop van omstandigheden, de Iraniërs hebben gereageerd om wat nu eenmaal gebeurde. Zij hebben handig gebruik gemaakt van de mogelijkheden die werden geboden door de Iraakse burgeroorlog vanaf 2003 en de Arabische opstanden in 2011, maar geen van beide gebeurtenissen hebben ze uiteraard kunnen voorzien.

Tactisch gereedschap

De militie is Teherans tactische gereedschap. Milities zijn in naam zelfstandig, wat de Iraniërs een zekere ontkenningsmarge biedt: ze kunnen altijd zeggen dat ze er niets mee te maken hebben. In werkelijkheid worden de milities betaald, getraind en vaak zelfs geleid door Iran.

Generaal Qasem Soleimani, commandant van de Quds-eenheid (de brigade van de Iraanse Revolutionaire Garde voor buitenlandse operaties), wordt veelvuldig gezien op het slagveld in Irak. Ook speelde hij een leidende rol in diverse offensieven van het Syrische leger rond Aleppo.

Generaal Qasem Soleimani.

Flexibel

'Deze belichaming van het Iraanse rijk is uniek in die zin dat ze bijna onzichtbaar is', schrijft David Daoud van de Amerikaanse Foundation for Defence of Democracies over de sji'itische milities. 'De Iraanse vlag wappert niet boven de regeringsgebouwen in andere hoofdsteden en de soldaten van de Quds-eenheid marcheren niet door de straten. Teheran heeft deze clandestiene verovering uitbesteed aan een uitdijende lijst van loyale mantelorganisaties.'

De milities bieden Iran een ruime mate van flexibiliteit. Ze kunnen overal worden ingezet en worden samengesteld uit een mix van nationaliteiten. Huurlingen worden geronseld tot in Afghanistan en Ivoorkust. Om de kosten te drukken, worden strijders gerecycled. 'Ze worden van het ene naar het andere conflict gestuurd, daar waar ze het hardst nodig zijn', zegt Reinoud Leenders van King's College in Londen.

Stoottroepen

Schoolvoorbeeld van de sji'itische militie is het Libanese Hezbollah. Strijders van Hezbollah dienen voor het Assad-regime als stoottroepen in de Syrische burgeroorlog. Ze zijn meer bedreven en meer gemotiveerd dan de soldaten van het Syrische leger. Voor het bewind in Teheran vormen zij volgens Henri Barkey, hoofd Midden-Oosten van het Wilson Center in Washington, 'het belangrijkste instrument van buitenlandse politiek'.

Hezbollah doet niet geheimzinnig over zijn loyaliteit aan en zijn afhankelijkheid van Teheran. 'Hezbollah is Iran, Iran is Hezbollah', volgens Hassan Nasrallah, leider van de organisatie. In juni zei hij: 'Zolang Iran geld heeft, hebben wij geld. Wij zijn open over het feit dat het budget van Hezbollah van de islamitische republiek Iran komt, ons inkomen, onze uitgaven, onze wapens en raketten, alles wat we eten en drinken.'

Strijders van Hezbollah in Khashaat in Mongolië. Beeld reuters

'Kleine Satan' Israël

Via Hezbollah heeft Iran greep op 'kleine Satan' Israël, het filiaal in de regio van de 'grote Satan', de VS. Teheran probeert zich te profileren als de aanvoerder in het Midden-Oosten van het anti-Israëlkamp, de Joodse staat die wordt vervloekt door moslims van Kabul tot Casablanca. Israël is de ayatollah's daarbij ter wille door ze in die positie te bevestigen en de vijandschap te spiegelen.

'Met Hezbollah worden de Israëli's ingetoomd', zegt Barkey. 'Het is het antwoord van Teheran op de dreigementen van Israël vanwege het Iraanse nucleair programma. Hezbollah heeft meer dan tienduizend katjoesja-raketten, genoeg om Israël te vernietigen. Daarmee kan Iran druk uitoefenen op Israël en op de VS.'

Syrië vormt voor Iran de fysieke link met Hezbollah, en andersom. 'De Iraniërs zijn daarom bereid heel veel te investeren in Syrië', zegt Barkey. 'Meer dan de Russen.'

Deir al-Zour

Op het Syrische slagveld dient zich na Aleppo een nieuwe kans aan om de sji'itische halvemaan verder te voltooien: Deir al-Zour. Deze stad in het oosten van Syrië is deels in handen van Islamitische Staat. Rolf Holmboe van het Canadian Global Affairs Institute, voormalig ambassadeur van Denemarken in een reeks landen in het Midden-Oosten, voorziet het volgende scenario.

Door het Westen gesteunde rebellen vallen Raqqa aan, de zogenoemde IS-hoofdstad. IS raakt danig verzwakt. Het Syrische leger maakt van de gelegenheid gebruik door vanuit Palmyra, met steun van aan Iran geleerde milities, op te trekken naar de laatste IS-bolwerken in en rond Deir al-Zour. Zijn die eenmaal opgeruimd, dan is er één aaneengesloten, door sji'ieten beheerst gebied ontstaan vanaf de Middellandse Zee-kust, dwars door Syrië, via het door sji'itische milities beheerste deel van Irak, tot aan de Iraanse grens. Holmboe: 'De sji'itische halvemaan!'

Syrische politiemannen bij verwoeste gebouwen in Deir Al-Zour in 2012. Beeld EPA
Beeld de Volkskrant

Rivalen

Tussenstand in de rivaliteit tussen Iran en Saoedi-Arabië: 4-0.

Niet alleen boeken de Iraniërs successen, het zijn vooral de Saoediërs die de afgelopen twee jaar in hun buitenlandse politiek miskleun op debacle hebben gestapeld.

Ze slaagden er niet in de VS af te houden van een nucleaire deal met Iran. Hun opgevoerde steun aan de Syrische rebellen lokte grotere betrokkenheid uit van Rusland. In het straatarme Jemen dachten ze met een omvangrijke militaire interventie de Houthi-rebellen te kunnen verjagen, maar dat pakte rampzalig uit. 'De droom van Saoedi-Arabië om de dominante Arabische en islamitische macht in de wereld te worden, is in vlammen opgegaan', stelt The Independent vast. 'In plaats van het kortwieken van de Iraanse invloed is precies het tegenovergestelde gebeurd.'

Dit alles terwijl de jonge, ambitieuze vicekroonprins Mohammad bin Salman na zijn aantreden begin 2015 het koninkrijk op een assertieve, militaristische koers zette. Het heeft allemaal niet gewerkt. Wat de komst van Donald Trump voor de Saoedi's betekent, moet worden afgewacht. De komende Amerikaanse president heeft gezegd een eind te willen maken aan de nucleaire deal met Iran, maar ook aan de import van Saoedische olie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.