Irakezen doden Irakezen in 'mislukte staat'

Steeds meer doden bij steeds meer aanvallen - het geweld in Irak neemt snel toe. Het land dreigt uiteen te vallen. Maar toch: de meeste Irakezenngeloven in de eenheid...

Het geweld in Irak heeft deze week een nieuw dieptepunt bereikt. Er vielen meer dan tweehonderd doden. Het aantal aanvallen op de coalitietroepen is in één maand gestegen van 1600 naar meer dan 2700 - gemiddeld 90 per dag. Het verzet zelf is volgens de Amerikaanse legerleiding steeds beter georganiseerd en de verschillende militante bewegingen werken nauw samen. Het voornaamste doelwit zijn (toekomstige) Iraakse militairen en politiemensen.

De opstandelingen proberen de chaos in het land te vergroten en de interimregering van premier Allawi te destabiliseren. Maar niet alleen door Iraakse soldaten als doelwit te nemen. Deze week zond Al-Arabiyya een video uit waarop een groep die zich de Islamitische Jihad Brigade noemt dreigde universiteiten aan te vallen waar mannen en vrouwen samen college lopen. Deze 'immorele houding' op particuliere en openbare universiteiten is voor de Jihad Brigade onaanvaardbaar.

Inmiddels heeft de Iraakse bond van Universitaire Docenten bekendgemaakt dat sinds de val van Saddam Hussein meer dan 250 academici zijn gedood. Volgens de bond wordt de intellectuele elite van Irak systematisch vermoord om 'de bron van de politieke toekomst' voor de komende jaren kapot te maken .

Irakezen vechten tegen Irakezen. Nog is er in Irak geen burgeroorlog uitgebroken, maar de voortekenen zijn ongunstig. Irak is al wel een land waar de interimregering niets te zeggen heeft in bepaalde delen van het land en van de hoofdstad Bagdad. Opstandelingen hebben van de 'soennitische driehoek' een no-go area gemaakt. De shi'ieten roeren zich nog niet, omdat ze na de verkiezingen van januari 2005 de macht denken over te nemen.

Dat is ook de reden dat grootayatollah Al-Sistani, de geestelijke leider van de shi'ieten, de coalitietroepen en de Iraakse interimregering gedoogt. Maar de radicale Muqtada al-Sadr, die elke samenwerking met de Amerikanen afwijst, wint aan invloed en heeft Sadr-stad, de shi'itische miljoenenwijk van Bagdad, stevig in handen. Na de opstand in Najaf kunnen de leden van zijn Mahdi-leger desgewenst ook in opstand komen in de steden in het shi'itische zuiden.

Irak is al wel een failed state, een mislukte staat, constateert Pauline Baker in een onderzoek voor de Amerikaanse organisatie Fund for Peace. Wetteloosheid en gebrek aan veiligheid zijn - naast een tiental andere factoren - daarvoor bepalend. Irak scoort op alle fronten hoog. Het dreigt af te glijden naar een burgeroorlog waarin milities de baas zijn en waar Iran, Syrië, Saudi-Arabië en Turkije ingrijpen om hun eigen facties te steunen .

Dit valt volgens Pauline Baker alleen te voorkomen met een nauwe samenwerking tussen de VS en de Verenigde Naties, een brede internationale vredesmacht, tien jaar economische hulpverlening en heldere ideeën over wat er na de verkiezingen moet gebeuren . Maar het is nog de vraag of die verkiezingen er komen.

De Amerikaanse luitenant-generaal Thomas Metz, commandant van de grondtroepen in Irak, verklaarde vorige week dat 'de kanker van het verzet' de verkiezingen niet zal verhinderen. Alleen op sommige plaatsen zullen ze misschien niet kunnen doorgaan, zei hij. Maar ook dat zou de legitimiteit van de verkiezingen aantasten en de woede wekken van die soennieten die zich gegijzeld weten door extremisten. In ieder geval blijkt de registratie van kiezers al onmogelijk.

Ambtenaren van het Amerikaanse ministerie van Defensie reppen van een militaire operatie om de no-go areas te heroveren. Maar die zou pas plaatsvinden als het Iraakse leger op sterkte is en de presidentsverkiezingen achter de rug zijn. Tegen zo'n militaire operatie pleit dat er grote aantallen burgerslachtoffers kunnen vallen, wat niet bevorderlijk is voor het winnen van de harten en geesten van de Irakezen.

Voor de toekomst van Irak zijn drie scenario's denkbaar: het land valt uiteen, er vindt een regionale herindeling plaats of het land blijft min of meer een eenheid.

Als Irak uiteenvalt, dan zou de Iraakse grondwet wel eens de aanleiding kunnen zijn. Die belooft de Koerden in het noorden een grote mate van autonomie in federatief verband. Al-Sistani is daarop tegen en de shi'ieten hebben aangekondigd dat ze - eenmaal aan de macht - die autonomie zullen terugdraaien.

Mochten de shi'ieten hun zin krijgen, dan zal het Koerdische parlement besluiten het Koerdische noorden van Irak af te scheiden. Kirkuk, het centrum van de Iraakse olierijkdom, wordt dan de Koerdische hoofdstad. Zelfs samen zijn soennitische en shi'itische milities geen partij voor de Koerdische troepen, en een goed getraind Iraaks leger is er nog niet.

De Amerikanen zouden hunnerzijds moeilijk de wapens kunnen opnemen tegen hun trouwe Koerdische bondgenoten, constateert het Britse Royal Institute for International Affairs in een studie over de toekomst van Irak. Turkije, dat zelf een grote Koerdische minderheid heeft, heeft met oorlog gedreigd als de Iraakse Koerden zich afscheiden.

Een andere aanleiding voor het uiteenvallen van Irak kan een machtsstrijd zijn tussen soennieten en shi'ieten. Falluja is, behalve een bolwerk van Saddam-getrouwen, ook een stad waar de radicale wahhabieten het sinds de jaren '80 voor het zeggen hebben. De predikers waren tegen Saddam en voor Saudi-Arabië, bakermat van het wahhabisme en bron van geld. Radicale soennieten willen een religieuze staat, de minder radicale soennieten en Saddam-getrouwen willen een vinger in de pap. Beiden beschouwen de shi'ieten als de grote concurrent. De aanwezigheid van Al Qa'ida, jihad-strijders en andere militante soennieten kan olie op het vuur gooien als de situatie in Irak verder verslechtert.

De shi'ieten in Irak zien een nieuwe bloeiperiode in het verschiet. Dat is angstaanjagend voor Saudi-Arabië, waar een shi'itische minderheid het gebied met de meeste oliebronnen bewoont. De Saudische shi'ieten hebben nu directe contacten met hun geloofsgenoten in Irak .

Ook in het shi'itische Iran richten hervormingsgezinden de blik op Al-Sistani, die kritisch is over de politieke rol van de ayatollahs in Iran. Mede daarom steunt Teheran Al-Sistani's radicale concurrent Al-Sadr. Wat Riyad en Teheran gaan doen als de shia in Irak beide staten bedreigt, kan tot ingrijpende veranderingen in de regio leiden: dat is scenario twee.

Als je het de Irakezen zelf vraagt, zo blijkt uit een recente enquête , dan geloven de meesten in de eenheid van Irak. Iets meer dan de helft vindt dat Irak op de goede koers zit, eenderde vindt van niet. Bijna 90 procent wil gaan stemmen en ruim 75 procent denkt dat die verkiezingen de wil van het volk zullen weerspiegelen. Ook over de regering is meer dan de helft tevreden. De opstanden in Falluja en Najaf verenigen Irak meer dan dat ze het verdelen, vindt 64 procent.

Meer dan de helft van de Irakezen vindt dat het leven beter is geworden na de val van Saddam Hussein. Maar de soennieten vormen een uitzondering: bijna 70 procent vindt de kwaliteit van het leven nu slechter. Hoe ooit hun harten te winnen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden