Irak wordt uit elkaar getrokken

Een kunstmatig land, in het leven geroepen door de Britten na WO I, verkeert in een cruciale fase. Zowel sjiieten als soennieten lijken Irak ten grave te dragen. Is er nog enige hoop?

BAGDAD - De tombe van de vrouw die Iraks grenzen trok, heeft de kleur van woestijnzand tijdens een zonsondergang. Een bewonderaar van de Britse Gertrude Bell - romantica, avonturierster, diplomate, spionne - heeft het graf enkele jaren geleden opgeknapt. Maar eromheen, op het oude protestantse kerkhof in Bagdad, is niets dan afgebrokkelde zerken en gebarsten aarde.

'Het is de hitte, de droogte, de zoute grond,' zegt conciërge Ali Mansour, geboortejaar 1943, vanonder zijn zwart-wit geblokte hoofddoek. 'De regering zorgt niet voor deze graven.'

Noch voor de rest van Irak. Zoals de plakken uitgedroogde aarde rond Bells graf, van elkaar gescheiden door diepe kloven, dreigt ook het Irak dat zij een eeuw geleden schiep op te breken. Een tornado aan religieus en politiek geweld raast door het Midden-Oosten. In het hart van de regio, op grondgebied van Irak en Syrië, creëert 's werelds meest extremistische jihadistenleger nu een eigen staat ter grootte van Oostenrijk - de uitvalsbasis voor een regionale en zelfs wereldwijde overname, zeggen zij.

Maar eerst trekken ze Irak uit elkaar, geholpen door een verdeelde bevolking die elke consensus vreemd is. Waar de Islamitische Staat (ISIS) in Syrië gebruikmaakte van de burgeroorlog om terrein te veroveren, werd ze in Irak bijgestaan door jammerlijk falen van de regering in Bagdad. Premier Nouri al-Maliki, een sjiitische moslim, heeft de afgelopen acht jaar ijverig gewerkt om de soennitische minderheid in Irak - onder Saddam Hussein dominant - politiek en economisch te marginaliseren. Toen de soennitische extremisten van ISIS de noord-Iraakse stad Mosul in juni binnenstormden, werden ze daarom aanvankelijk door veel geloofsgenoten verwelkomd.

In Bagdad hoor je onder soennieten een vergelijkbaar sentiment. Volgens velen van hen is ISIS maar een klein deel van wat zij 'de revolutionairen' noemen. De rest bestaat uit ontevreden soennitische stammen en voormalige leden van Saddams Baathpartij - en die zijn welkom. Sjiieten zijn alvast begonnen het gevaar van die vijfde colonne in te dammen. Hun milities ontvoeren en vermoorden met regelmaat soennitische jongemannen. Opstandelingen onder leiding van ISIS blazen met autobommen sjiitische stadsdelen op. Zo trekken alle partijen de kloof tussen Iraakse bevolkingsgroepen verder open.

Het is niet alleen Maliki's fout. 'Miss Bell', de Britse diplomate die Iraks huidige grenzen tekende, creëerde een chronisch instabiele staat. Samen met andere Britse en Franse diplomaten stond zij begin vorige eeuw aan de wieg van een nieuwe Arabische wereld. Het Ottomaanse rijk was uiteengevallen na de Eerste Wereldoorlog. De winnaars van die oorlog trokken nieuwe lijnen in het zand. Het Midden-Oosten werd opgedeeld in Franse en Engelse invloedszones.

undefined

Europese grootmachten

Bell, een arabiste die al decennia in de regio actief was, ontfermde zich over Irak. 'Ik heb een goed bestede ochtend gehad en de zuidelijke woestijngrens van Irak getekend,' schreef zij haar vader op 4 december 1921. Cynici zeggen dat Europese grootmachten met opzet grenzen trokken die voortdurende instabiliteit - en dus zwakte - in het Midden-Oosten garandeerden. De lijnen die zij tekenden, gingen dwars door etnische, religieuze en tribale gemeenschappen. Bell en haar megalomane tijdgenoten vormden staten waar geen naties bestonden.

De historische religieuze strijd tussen sjiieten en soennieten, het territoriale conflict tussen Koerden en Arabieren - het werd tot voor kort allemaal onder controle gehouden door een brute dictator die iedere uiting van onvrede beantwoordde met marteling en/of executie. Maar sinds de generatie van Saddam Hussein, Moammar Kadhafi, Hosni Mubarak en Bashar al-Assad is verdreven of wordt belaagd, is de deksel van de kookpan. Een totaal gebrek aan enige consensusvorming - en ontbreken van een besef aan noodzaak daartoe - maakt de chaos compleet.

'We kijken naar een volledige etnische en sektarische ineenstorting' zei Joshua Landis, een gerenommeerde Amerikaanse Midden-Oostendeskundige, een jaar geleden. 'De doos van Pandora is geopend.' Het ging over de manier waarop de burgeroorlog in Syrië, nu in haar vierde jaar, de regio zou beïnvloeden. Irak zou de volgende worden, voorspelde Landis.

In Irak rollen ISIS en zijn soennitische bondgenoten als een stoomwals vanuit het noorden en westen naar Bagdad. In het zuiden graven sjiieten zich in, terwijl de strijd om de hoofdstad straks langs grotendeels sektarische lijnen wordt uitgevochten. Etnische Koerden in het noordoosten van Irak breiden hun autonome zone uit, met als grootste vangst tot nu toe de stad Kirkuk en haar rijke olievoorraden.

En de christenen? In Mosul kregen de laatste paar duizend kerkgangers onlangs een brief van ISIS: vertrek, betaal een speciale ongelovigenbelasting, of je wordt gedood. Wie nog niet weg is, vertrekt nu voor de aanstormende jihadlegers - velen keren Mesopotamië voorgoed de rug toe.

Er is een beetje hoop. Het monsterverbond tussen aanhangers van Saddam Husseins voormalige seculiere Baathpartij en de extremisten van ISIS kan onmogelijk stand houden - er zijn al tekenen van interne strijd. Tegen die achtergrond worstelen Iraakse politici om een nieuwe regering te vormen. Maliki probeert vast te houden aan zijn positie, maar veel van zijn voormalige bondgenoten zien hem liever gaan; alleen een werkelijk breed samengestelde regering kan Irak enige hoop bieden. Best kans dat die er komt, maar de vraag is wanneer en met welk effect. En zelfs dan zal er nog altijd moeten worden gevochten.

Voorlopig is de strategie van de regering-Maliki: sjiitische milities versterken om soennitische rebellen te lijf te gaan. Dat is een recept voor voortdurende instabiliteit en conflict. Daarmee glijdt Irak rap af richting het soort burgeroorlog dat in Syrië woedt, terwijl het Midden-Oosten strijdt om een nieuwe machtsverdeling. Pas als het stof is neergedaald, zal blijken of de grenzen die Gertrude Bell een eeuw geleden trok het hebben overleefd.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden