Reportage en interview Berechten van Franse IS-strijders

Irak ‘pioniert’ met processen tegen buitenlandse IS-strijders, rechter legt doodstraf op

De rechtbank in Bagdad, waar een Franse vrouw haar verklaring moet afleggen. Beeld LightRocket via Getty Images

Kun je buitenlandse IS-gangers in Irak veroordelen, terwijl ze hun misdaden in Syrië hebben begaan? In Bagdad doen ze niet zo moeilijk. Na een proces van een uur wordt het oordeel uitgesproken. En is de IS-ganger schuldig, dan volgt de doodstraf.

In zijn houten kooi in de Iraakse rechtbank draait de verdachte er niet omheen: ‘Ik ben schuldig.’ Mohammed B. (24), een magere jongeman in een geel gevangenispak en op slippers, diende jaren bij Islamitische Staat (IS). Vanuit de Franse stad Nice reisde hij af naar het kalifaat. Aan de Syrische grens zocht hij contact met IS. Hij volgde gevechtstraining. Zwoer de jihadistische groep trouw. Werkte bij IS als grensbewaker. Voegde zich onder het commando van andere Europese IS-gangers. Pas toen IS aan alle kanten onder vuur lag, gaf hij zich over.

Hij is schuldig. Maar B., van Tunesische komaf, opgegroeid in Frankrijk, pleegde zijn misdrijven in Syrië. ‘Ik ben nooit in Irak geweest.’

Toch stond B. woensdag voor de rechter in de Iraakse hoofdstad Bagdad. Hij is 1 van de 13 uit Frankrijk afkomstige IS-gangers die begin 2019 na hun arrestatie in de Koerdische regio van Syrië zijn overgebracht naar Irak. Routinematig vraagt de openbaar aanklager voor B. om ‘de hoogste straf’. Zijn advocaat ontmoet B. pas bij het begin van de zitting en krijgt van staatswege een honorarium van 25 dollar, ook in Irak een gering bedrag. B.’s advocaat heeft geen microfoon. Soms is hij nauwelijks te verstaan.

Kan dat, uit Europa afkomstige IS-verdachten berechten in Irak, zelfs als er geen bewijs is dat ze in Irak actief geweest zijn voor IS? De processen tegen B. en andere uit Frankrijk afkomstige IS-verdachten in Bagdad, zijn nog maar het begin. Deze week onthulde persbureau Reuters dat de afgelopen tijd zeker dertig gevangen buitenlandse strijders, onder meer uit België, Duitsland en Frankrijk, zijn overgebracht uit de Koerdische regio van Syrië naar Irak, volgens Reuters met hulp van de Amerikanen. Irak reikt daarmee de hand aan Europese overheden die hun IS-verdachten niet willen terughalen en ook aarzelen over de haalbaarheid van een internationaal IS-tribunaal. Berechting kan nu in Bagdad, in een proces van hooguit een uur. Schuldig? Dan volgt de doodstraf.

Filmmuziek dreunt door de rechtszaal. De processen tegen de Franse verdachten deze week gelden voor de Iraakse rechtsmacht als visitekaartje. Op een nieuw gemonteerd projectiescherm verschijnt het bewijs tegen B., gemonteerd in een video van een van de Iraakse veiligheidsdiensten. Een foto van B., ook wel bekend onder de strijdersnaam ‘Abu Abdallah Tunesia’, omgeven door zwarte vlaggen. Zijn reisroute, per auto dwars door Europa naar de Syrische grens. Zijn veronderstelde Europese contacten in het kalifaat. Op het scherm kunnen de toeschouwers meelezen met het verslag van de griffier. Het ziet er gelikt uit, tot in het gerechtsgebouw de stroom uitvalt.

De rechter laat aan B. blijken dat hij sowieso de schijn tegen heeft, omdat hij uit Europa komt. ‘De Europese landen hebben hun mensen teruggenomen, behalve degenen van wie ze dachten dat die terrorist waren. Jij zit nu nog hier, dus ze dachten dat jij een terrorist was.’

Tot voor kort leek Irak een onwaarschijnlijke kandidaat om een juridische voortrekkersrol te spelen in het IS-dossier. IS-strijders van eigen bodem worden ter dood veroordeeld in wat in Bagdad ‘tien-minutenprocessen’ heten. Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch noemt de berechting van de Fransen ‘oneerlijke processen die ook aan slachtoffers hun juridische rechten ontnemen.’ Eén Franse verdachte claimde deze week gemarteld te zijn: zijn zaak is uitgesteld. Mohammed B. zegt dat hij niet is gemarteld, maar zo bang was voor marteling dat hij alle verklaringen blindelings tekende. Daarom verklaarde hij tegen zijn ondervragers aanvankelijk dat hij wel degelijk in Irak is geweest.

Frans ambassadepersoneel kijkt toe vanaf krakende houten bankjes De verdachten krijgen in Irak een ‘eerlijk proces’, stelde de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Jean Yves le Drian, deze week tegen Franse parlementariërs. Wel vragen de Franse autoriteiten aan Irak om opgelegde doodsvonnissen niet uit te voeren. Hebben de Irakezen donderdag geen gerechtstolk beschikbaar? Geen probleem, de Franse ambassadetolk springt te hulp.

Hoe gebrekkig de Iraakse rechtsgang ook lijkt, alles wijst erop dat de mannen die verschijnen in de verdachtenkooi in Bagdad gevreesd zijn bij Europese autoriteiten. ‘Pleeg aanslagen binnen Frankrijk’, luidt de oproep van Yassin S. (29) op een IS-propagandavideo die in de rechtszaal wordt getoond. Dat kan ‘met voertuigen’, houdt hij zijn publiek voor. ‘Zelfs gif is voorhanden.’ En kom daarna naar het kalifaat ‘met je vrouwen en kinderen’.

Yassin S., die vanuit zijn kooi regelmatig omkijkt om het publiek aan te staren, liet een Franse bruid overkomen naar IS-gebied. Toen IS begon te wankelen, probeerde hij haar terug te smokkelen naar Europa. Dat mislukte. Zij, hun zoontje en haar stiefdochter zitten nu vast in een detentiekamp van de Syrische Koerden. Zijn broer Karim blies zichzelf in 2015 op tijdens een aanslag op het Iraakse leger. S. woonde zelf ook met zijn gezin in Irak, in Mosul. Maar niet om te vechten, legt hij de rechter uit. ‘Ik handelde in slaven, hasj, cocaïne.’

‘Ben je schuldig of onschuldig?’, vraagt de rechter.

‘Onschuldig en een slachtoffer.’

Na een bedenktijd van steeds enkele minuten krijgt zowel S. als B. de doodstraf.

‘Hij is niet in Irak geweest’, probeert de advocaat van B. nog. ‘Volgens het Iraakse recht mag hij niet in Irak berecht worden.’

Maar dat maakt niet uit, stelt de rechter: actief zijn bij IS is genoeg. ‘Al het bewijs wijst erop dat je de soevereiniteit van Irak hebt aangetast en de veiligheid van de mensen. Elk lidmaatschap van IS had gevolg voor de veiligheid van de Iraakse burgers.’

‘Je kunt vermoord worden als je hier zo’n zaak aanneemt’

Mohammed Juma Abed, strafrechtadvocaat in Bagdad, verdedigt al jaren terrorismeverdachten. Maar alleen Iraakse terrorismeverdachten. Bij buitenlandse verdachten, de ‘politiek gevoelige zaken’, is het risico voor de advocaat te groot. Daarom verschenen de Franse verdachten deze week zonder eigen advocaat in de Iraakse rechtbank.

‘Als je een politiek gevoelige zaak aanneemt, worden advocaten bedreigd. Je krijgt een telefoontje: ‘Deze zaak is te groot voor jou. Laat het gaan.’ Er zijn zaken waarbij ik zelf ben bedreigd. Ik stop dan altijd. Sommige advocaten blijven aan, maar dat is een risico. Je kunt vermoord worden. Veel advocaten hier in Irak zijn vermoord.’

Buitenlandse IS-verdachten krijgen meestal bij gebrek aan een eigen advocaat ter plekke een pro-deoadvocaat toegewezen. Hoe werkt dat?

‘Die zit in de rechtszaal en heeft de stukken niet gelezen. Die doet ook meestal andere dingen niet die een gewone advocaat wel doet, zoals een medisch onderzoek aanvragen. Normaal is dat wat je als eerste doet: een medisch onderzoek aanvragen naar sporen van marteling. Een ziekenhuiscommissie met vijf artsen onderzoekt dan de verdachte op sporen van marteling.’

Want verdachten worden vaak gemarteld?

‘Bij ondervragingen slaan ze altijd. Dat laat altijd sporen na. Soms gebruiken ze ook elektriciteit. Gesimuleerde verdrinking laat geen sporen na, maar dat gebruiken ze niet zo vaak. Psychologische druk uitoefenen, zeggen dat ze je familie iets gaan aandoen, dat laat geen sporen na, maar dat gebruiken ze ook niet zo vaak. Seksueel geweld, daar heb ik van gehoord, maar dat heb ik nooit in de praktijk gezien.’

‘Alle zaken waarin een doodsvonnis wordt opgelegd, gaan in beroep. Maar dat betekent geen nieuw proces. Het beroepshof leest alleen papier. Je moet een fout vinden in de dossierstukken. Maar in de politiek gevoelige IS-zaken is er geen eigen advocaat. Niemand leest dus de papieren.’

‘Na het hoger beroep moet een doodsvonnis nog bekrachtigd worden door de regering. Dat kan jaren duren.’

Vanaf 2005 stond u Al Qaida-verdachten bij. Ziet u overeenkomsten?

‘We maken dezelfde fouten. Die Al Qaida-processen duurden ook tien minuten. Tien jaar later hadden we IS. De IS’ers van nu, die hebben in de tijd van Al Qaida zelf in de gevangenis gezeten. Of hun vader en broers. Ik heb nu een IS-verdachte van 18 jaar. In 2005 werden zijn vader en broer gearresteerd vanwege verdenking van betrokkenheid bij Al Qaida. Ze zijn uiteindelijk vrijgesproken, na drie, vier jaar. Maar die zoon, die moest van school. Hij moest gaan werken, om zijn moeder en zussen te onderhouden. Hij is IS geworden.’

De pro-deoadvocaten zijn op de zitting bijna niet te verstaan. Hoe komt dat?

‘Als advocaat moet je bepaalde vaardigheden hebben. Hard schreeuwen, dat is een vaardigheid. Dat is iets wat je als jurist moet kunnen. Want anders horen de rechters je niet. Die zitten tijdens de zitting natuurlijk ook met elkaar te praten.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden