Invloed 'twintig van Kok' moet worden beperkt

Wordt het zakenleven al door een kleine elite gedomineerd, voor de politiek geldt dat nog veel sterker: oud-minister Tjerk Westerterp komt niet verder dan 'de twintig van Kok'....

VELEN zullen zich de stelling van (destijds) vakbondsman Mertens herinneren dat het bedrijfsleven in Nederland wordt gedomineerd door tweehonderd directeuren en commissarissen. Groot was destijds de consternatie over 'de tweehonderd van Mertens'. Inmiddels is zijn stelling door velen geaccepteerd als redelijk realistisch. Maar hoe gaat het er in de politiek aan toe? Hier maken naar mijn mening nog minder mensen de dienst uit. Namelijk slechts twintig! Hoe zit dat?

Van mijn Nijmeegse leermeester politicologie prof. mr. L. Schlichting heb ik tijdens mijn studie (1949-1956) geleerd niet alleen naar de formele structuren in onze staatsinrichting te kijken (zoals die worden gedoceerd bij de colleges staatsrecht en bestuursrecht), maar ook naar de feitelijke verhoudingen. In de diverse politieke functies die ik heb mogen vervullen (gemeenteraadslid en wethouder, lid Tweede Kamer en Europees Parlement, staatssecretaris en minister) heb ik getracht die les steeds ter harte te nemen. Daarbij heb ik ook in de praktijk vastgesteld dat de feitelijke machtsuitoefening nogal verschilt van de formeel-theoretische. Hoe kan dat?

Eerst een analyse van de feitelijke wetgevende en beleidsvormende besluitvorming in ons land:

- Van de ongeveer 10 miljoen stemgerechtigden in Nederland is slechts ongeveer 3 procent lid van een politieke partij (in de jaren vijftig was dat nog 10 procent). De legitimiteit van de politieke partijen als 'dragers' van de parlementaire democratie is dus getalsmatig gering en bovendien sterk verminderd. Maar er is meer:

- Binnen elke partij is in het algemeen niet meer dan 10 procent van de leden actief. Dit betekent dat hooguit 0,3 procent (!) van de Nederlandse kiezers betrokken is bij het ontwerpen van partijprogramma's en het opstellen van kandidatenlijsten voor de vertegenwoordigende lichamen.

De Tweede Kamer bestaat uit 150 leden, iets minder dan een honderdste promille van de totale bevolking. De ervaring leert dat ook hier de besluitvorming wordt gedomineerd door slechts 10 procent, te weten de fractievoorzitters, respectievelijk woordvoerders. Het betreft hier dus een - soms wisselende - groep van slechts vijftien Kamerleden, dat wil zeggen nog niet een duizendste van 1 promille van de totale bevolking!

Belangrijkste initiator bij de wetgeving en beleidsvorming is ongetwijfeld niet de Tweede Kamer maar de regering (veertien ministers en een staatshoofd), opnieuw dus vijftien personen. Ook hier leert de ervaring dat veelal slechts een gedeelte van het kabinet intensief bij de beleidsvorming is betrokken. Ik beweer: gewoonlijk niet meer dan vijf ministers. Als deze analyse juist is volgt daaruit de merkwaardige conclusie dat de 'democratische' besluitvorming inzake wetgeving en beleidsvorming in ons land in wezen berust bij niet meer dan twintig deciders! Ik noem deze groep gemakshalve 'de twintig van Kok'.

Natuurlijk weet ik dat er veel - mijns inziens te veel - ambtenaren en adviseurs bij de totstandkoming van wetten en beleid zijn betrokken. Maar dat zijn geen 'deciders' in de echte betekenis van het woord. Ook onderschat ik niet de - gelukkig - steeds stijgende invloed van de media op de totstandkoming van beleid.

De echte beslissers zijn mijns inziens thans 'de twintig van Kok' en - wie weet - na 2002 'de twintig van Melkert' of. . . 'de twintig van Dijkstal'. Dat is nog eens wat anders dan de tweehonderd van Mertens.

Is deze situatie voor de burger in de 21e eeuw nog acceptabel? Wordt het geen tijd dat de kiezer zelf meer zeggenschap krijgt over de totstandkoming van essentiële wetten en besluiten? Nu kan de kiezer alleen indirecte invloed uitoefenen door één keer per vier jaar te mogen stemmen over de politieke samenstelling van de Tweede Kamer (respectievelijk gemeenteraad, Provinciale Staten en Europees Parlement).

Willen we de invloed van de steeds beter geïnformeerde burger vergroten - en daarmee mogelijk de verminderende belangstelling voor de politiek een halt toeroepen - dan dient mijns inziens naast het algemeen kiesrecht voor afgevaardigden ('decision on representation') een algemeen kiesrecht voor zaken ('decision on issues') te worden gentroduceerd. Mijns inziens zou dat een logische verdere ontwikkeling zijn van onze democratie. Ik mag er aan herinneren dat ook het algemeen kiesrecht voor afgevaardigden eerst na lange strijd is verwezenlijkt.

Bij de door mij voorgestane opzet zouden nader te bepalen wetsontwerpen (respectievelijk sommige beleidsvoornemens) alvorens in werking te kunnen treden aan een volksstemming ('one issue decision') moeten kunnen worden onderworpen. Eén of twee keer per jaar zou een dag kunnen worden gereserveerd voor het houden van 'verkiezingen over zaken' naast de nationale vierjaarlijkse 'verkiezingen over personen'. Bij deze verkiezingen over issues zouden moderne technieken - zoals internet en electronisch paspoort - met succes kunnen worden toegepast.

Eenzelfde regeling zou overigens kunnen worden ontworpen op provinciaal en gemeentelijk vlak. Want hier geldt hetzelfde democratische deficit als op nationaal niveau. En over de Europese Unie spreek ik voorlopig nog maar niet.

Ben ik optimistisch over de termijn van invoering van meer directe democratie in Nederland? Ach, wie in 1868 - dus ten tijde van de feitelijke invoering van ons huidige parlementaire stelsel met toen alleen nog censuskiesrecht voor mannen - had gepleit voor de invoering van algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen zou ook niet geweten hebben dat hij nog vijftig jaar moest wachten. En politicologen mogen best eens wat verder vooruitkijken. Daar kunnen politici nog wat van leren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden