Invloed psychiaters op rechters is volgens veel Noren te groot

'Ik denk niet dat Breivik ontoekeningsvatbaar is', zegt Randi Perreau, die haar 25-jarige zoon verloor op het eiland Utøya. Breivik schoot hem dood, haar jongere zoon kon ontsnappen. 'Het is een verkeerd signaal als wij als land hem na zo'n verschrikkelijke daad als krankzinnig beschouwen, hij moet verantwoordelijk worden gehouden voor wat hij heeft gedaan. Ik hoop dat hij gevangenisstraf krijgt.'

OSLO - Driekwart van de Noren vindt dat de rechts-extremist achter de tralies moet verdwijnen, een groot deel van de psychiaters ook, zo bleek uit een enquête van de Noorse krant Verdens Gang. Toch bestaat de kans dat vandaag de man die jarenlang nauwgezet zijn politieke terreuraanslagen voorbereidde en volgens veel deskundigen in de rechtszaal coherent en rationeel overkwam ontoerekeningsvatbaar wordt verklaard.


In het Noorse rechtssysteem is niet veel ruimte voor nuance over de toerekeningsvatbaarheidsvraag. Een verdachte is 'gek of slecht'. Iemand die psychotisch (of bewusteloos of ernstig verstandelijk gehandicapt) was tijdens zijn daad is niet strafbaar. De rechtbank benoemt psychiaters die dit onderzoeken en volgt bijna altijd hun conclusie. Het Noorse systeem is hierin uniek.


De psychiatrie in Noorwegen heeft te veel macht bij rechtszaken, vindt Nils Augustus Andresen, hoofdredacteur van het conservatieve maandblad Minerva. 'Als psychiaters concluderen dat iemand psychotisch was, zoals bij Breivik, verdwijnt hij in een inrichting. Maar de psychiatrie is geen exacte wetenschap, met een monopolie op de waarheid. De Breivik-zaak maakt dat duidelijk: er liggen twee verschillende rapporten over hem.'


Vlak na de aanslagen concludeerden twee door de rechtbank aangewezen psychiaters dat Breivik psychotisch was tijdens en na zijn aanslagen. Bovendien zou hij al jarenlang lijden aan paranoïde schizofrenie: ontoerekeningsvatbaar dus.


Een tweede team psychiaters, dat de rechtbank inhuurde vanwege grote verontwaardiging over het eerste rapport, concludeerde het tegenovergestelde. Breivik lijdt weliswaar aan persoonlijkheidsstoornissen, maar was niet psychotisch.


'De hele rechtzaak is eigenlijk alleen maar hierover gegaan', zegt Andresen. 'Breiviks geestesgesteldheid is natuurlijk een belangrijke vraag. Maar het is niet de enige. Niet alle krankzinnigen worden terrorist. Er spelen ook politieke motieven mee. Dat is nu ondergesneeuwd. Ik denk dat wij nog nooit een rechtszaak hebben gezien die zó afhankelijk was van de zienswijze van zó weinig experts.'


Een bijkomend probleem is dat bij twijfel de rechtbank in Noorwegen 'in het voordeel' van de verdachte oordeelt. In dit geval zou dat een ontoerekeningsvatbaarheidsverklaring zijn. Dat was ook de reden dat de openbare aanklager, die psychiatrische behandeling heeft geeist, aanvankelijk geen tweede psychiatrisch rapport wilde. Het was niet nodig, zo dacht hij. Want een tweede rapport zou hooguit twijfel kunnen zaaien bij de rechter, wat uiteindelijk toch weer zou leiden tot een ontoerekeningsvatbaarheidsverklaring. Dat Anders Breivik juist om gevangenisstraf heeft gevraagd, is in de Noorse rechtspraak een unieke gebeurtenis.


Andresen hoopt dat het debat over hervormingen niet verstomt. 'We moeten naar een meer Amerikaans systeem toe, waarbij beide partijen hun eigen experts aan het woord laten en de rechter daaruit zijn conclusies trekt. In Noorwegen wordt de rechter in één richting gedwongen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden