Intriges op het conclaaf, voer voor filmregisseurs

De rituelen. De gewaden. De totale afzondering. Het gekonkel, de roddels en de complotten die erbij schijnen te horen. Geen wonder dat de pausverkiezing geregeld opduikt in films - een ideaal uitgangspunt voor fictie.

Wat gebeurt er achter de gesloten deuren in de Sixtijnse Kapel tijdens het conclaaf ? Wie voert de hardste lobby, wie delft het onderspit? Wat ervaart een net gekozen paus op het moment suprême? Hoe het er echt aan toegaat, zullen we nooit te weten komen. Maar er zijn films die een tip van de sluier oplichten, of op zijn minst de fantasie prikkelen.


In Angels & Demons, een Hollywoodthriller uit 2009 van Ron Howard, is het conclaaf het startsein voor een serie lugubere moorden. De slachtoffers zijn de preferiti, de kardinalen die als het kansrijkst worden beschouwd. De hulp van de Amerikaanse Vaticaankenner Robert Langdon (Tom Hanks) wordt ingeroepen om het geweld te stoppen. Achter de moorden (en een geplande aanslag) zit een schimmig gezelschap dat zichzelf de 'Illuminati' noemt.


Angels & Demons, gebaseerd op een boek van Dan Brown, draait om het aloude conflict tussen religie en wetenschap. Niet dat dat erg uit de verf komt: in feite dient de machtsstrijd in het Vaticaan als ingewikkeld excuus voor een hoop actiespektakel. Waarbij wel duidelijk wordt dat de paus een makkelijk doelwit is, en dat de camerlengo, de kardinaal-schatbewaarder, altijd goed in de gaten gehouden moet worden.


Heel wat leerzamer is The Shoes of the Fisherman, een klassiek drama uit 1968 van de Brit Michael Anderson. De film begint in een Siberisch werkkamp, waar de politieke gevangene Kiril Lakota (Anthony Quinn) onverwacht wordt vrijgelaten. De oud-bisschop wordt uitgenodigd door het Vaticaan en prompt tot kardinaal benoemd. Niet lang daarna komt het slechte nieuws: 'de Heilige Vader is ingestort.'


De film gaat uitgebreid in op het moeizame proces waarmee een nieuwe paus wordt gekozen. Na een aantal stemrondes blijkt de vereiste meerderheid nog steeds niet bereikt. Ineens zijn alle ogen gericht op kardinaal Kiril Lakota. Hij lijkt als enige in staat iets te doen aan de crisis die de wereld in zijn greep houdt: er dreigt een kernoorlog en er is ernstige hongersnood in China.


Het aardige van The Shoes of the Fisherman is de manier waarop politieke en religieuze intriges worden verbonden. De paus mag dan al lang geen wereldlijk leider meer zijn, hij spreekt voor een niet onaanzienlijk deel van de wereldbevolking. Het fraaie drama, met bijrollen voor John Gielgud en Laurence Olivier, biedt zowaar een oplossing voor nog steeds actuele internationale spanningen.


De fictieve paus Kiril I uit The Shoes of the Fisherman is een van de weinige sympathieke pausen uit de film- en televisiegeschiedenis. Meestal gaat het om machtsbeluste monsters (zoals de door Jeremy Irons gespeelde Alexander VI in de serie The Borgias) of kille heersers (als Alexander II in het historische drama Becket). Niet vreemd natuurlijk: een slechte paus levert het meeste drama op.


Een andere uitzondering is de lieve, kwetsbare paus uit Habemus Papam (2011) - een komedie over het conclaaf, van de Italiaan Nanni Moretti. Aan de buitenkant gaat het er formeel aan toe, maar ook kardinaals zijn maar mensen, laat Moretti zien. Ze hebben meer zin in verse roombroodjes en cappuccino dan in isolement en lange stemronden.


En ze zijn als de dood om verkozen te worden. 'Ik niet, Heer, alstublieft', bidden ze allemaal. Wanneer de keus valt op de onbekende kardinaal Melville (Michel Piccoli), aanvaardt die beduusd zijn roeping. Totdat hij voorgesteld moet worden aan de wachtende menigte op het Sint-Pietersplein. Een paniekaanval maakt zich van hem meester. Hij kan het niet.


Habemus Papam stelde veel filmcritici teleur; het werd Moretti, die bekend staat als links en politiek actief, verweten dat hij veel te mild was geweest. Terwijl schandalen de katholieke kerk in opspraak brachten, kwam hij met een luchtige satire over volleyballende kardinalen en een hyperventilerende paus.


Maar Moretti was een van de eersten die zich in de psychologische kant van het conclaaf verdiepte. De regisseur had iets gelezen over Benedictus XVI: die had paniek gevoeld toen hij gekozen bleek. Achteraf lijkt Moretti's film haast profetisch. Zoals Melville zich aan het eind van Habemus Papam tot het volk richt, zo maakte ook Benedictus XVI zijn abdicatie bekend.


Is de nieuwe paus beter voorbereid? Hij is in elk geval niet te benijden, zoveel maakt Habemus Papam wel duidelijk. Als Melville te horen krijgt: 'Een miljard mensen wacht op u', is zijn antwoord heel goed voorstelbaar: 'Kunt u mij niet laten verdwijnen?'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden