Interview Frederik Willem de Klerk: 'Mandela kon ruw en oneerlijk zijn'

Zijn betekenis in de ontmanteling van de apartheid kan moeilijk onderschat worden. De glorie en erkenning gingen naar Mandela, de Nobelprijs naar beiden. 'Ik hoop dat ik word herinnerd als iemand die, in een cruciale tijd, verschil wist te maken.'

De Klerk en Mandela in 1994. Beeld Reuters

Lees het hele interview met Frederik Willem de Klerk en veel meer over de dood van Nelson Mandela, in de gratis special van de Volkskrant (doorbladeren tot het eind).

'Kijk, ziet u wel? Dat bedoel ik nou!' Frederik Willem de Klerk loopt terug naar de tafel. Hij heeft zojuist het gesprek onderbroken, omdat twee mensen met hem op de foto willen. Twee zwarte mensen, welteverstaan. De vroegere president van Zuid-Afrika poseert gewillig. En wat hij bedoelt: 'Hier spreekt erkenning uit.'

Het commentaar van De Klerk op het foto-tafereel kwam voort uit een vraag die de Volkskrant kort ervoor aan de zevende en laatste blanke president van het apartheidsbewind stelde. De vraag of De Klerk (1936) vindt dat hij van zijn opvolger in 1994, van Nelson Mandela dus, voldoende waardering heeft gekregen voor zijn rol in de overgang naar democratie.

'Mandela en ik zijn goede vrienden geworden', zegt De Klerk. 'Ik heb geen enkel probleem met de manier waarop hij zich over mij heeft uitgelaten. Mandela heeft mij, in alle waardigheid, krediet gegeven voor de rol die ik heb gespeeld in de overgang naar het nieuwe Zuid-Afrika. Zijn partij, het ANC, is erg negatief over me. Dat is kleinzielige partijpolitiek.'

 
Ik hoop dat ik word herinnerd als iemand die, in een cruciale tijd, verschil wist te maken
Oud-president De Klerk
Beeld epa
Beeld epa

Generaal van de aftocht
Het zijn milde woorden van een man die aan het begin van deze eeuw afscheid nam van de politiek. Een man die via zijn eigen stichting, de F.W. De Klerk Foundation, hooguit nog aandacht wil vragen voor de handhaving van de akkoorden die hij in 1993 met Mandela sloot. Maar ook een man die na al die jaren een zekere verongelijktheid uitstraalt - juist omdat hij lang niet altijd de erkenning krijgt waarop hij meent recht te hebben.

Wat over Gorbatsjov is gezegd, de man die met zijn 'openheid en hervorming' het einde inluidde van het Sovjettijdperk, kan ook over De Klerk worden gesteld: hij is een 'generaal van de aftocht'. Zijn betekenis in de ontmanteling van de apartheid kan moeilijk overschat worden. Maar de 'overwinning', en daarmee de glorie en de erkenning, ging natuurlijk naar De Klerks belangrijkste tegenspeler, naar Nelson Mandela.

Het is iets dat De Klerk ook zichzelf kan verwijten. Hij was degene die de doorbraak voor zijn rekening nam en de dialoog met Mandela en het ANC namens de blanke regering leidde. De beslissing hiertoe werd niet ingegeven door een plotselinge verlichting in zijn denken, maar vooral door binnenlandse economische noodzaak en buitenlandse druk. Bovendien moet De Klerk, al heeft hij dit steeds ontkend, weet hebben gehad van de manier waarop duistere krachten in het apartheidsbewind hem lieten onderhandelen met Mandela, maar intussen geweld niet schuwden om die onderhandelingen te saboteren en te laten mislukken.

Beeld epa
Beeld reuters
 
Zoals bij vrijwel elke Afrikaner breekt ook bij De Klerk een zekere vreugde door als hij wordt herinnerd aan zijn Nederlandse achtergrond.

Uit de folklore
F.W. de Klerk werd, nadat hij in 1989 de briesende P.W. Botha als president was opgevolgd en in februari 1990 Mandela na 27 jaar had vrijgelaten, een blanke voortrekker in de democratische hervormingen. Als Afrikaner heeft hij zijn diepe wortels in het apartheidsdenken dat de geschiedenis van Zuid-Afrika tot op de dag van vandaag beïnvloedt.

Het blijkt ook als we De Klerk laten vertellen over zijn Nederlandse achtergrond. Zelf meent hij 'uit de folklore' begrepen te hebben dat hij voor de helft afstamt van Franse Hugenoten, voor een kwart Oostenrijks bloed heeft en voor het andere kwart Nederlander van oorsprong is. 'Veel Hugenoten leefden natuurlijk al langere tijd in Nederland.'

Zoals bij vrijwel elke Afrikaner breekt ook bij De Klerk een zekere vreugde door als hij wordt herinnerd aan zijn Nederlandse achtergrond. 'Mijn Nederlands is niet heel goed nie', zegt hij bijna verontschuldigend, in een mengsel van Afrikaans en Nederlands. 'Als wij stadig ('langzaam') praten, kunnen wij elkaar verstaan.' Dat wederzijds begrip is voor de Afrikaner een tamelijk vanzelfsprekende zaak: wij zijn immers verwant. Dat juist Nederland zich tégen het apartheidsbewind keerde, was voor veel Afrikaners dan ook teleurstellend.

Beeld afp

De kerk
De vraag of hij nog een bepaalde Nederlandse 'waarde' terugvindt in zijn eigen leven, beantwoordt De Klerk gedecideerd: 'Dat is de kerk.' En met die kerk, in zijn geval de Zuid-Afrikaanse Gereformeerde Kerk, komt voor de oud-president naar eigen zeggen 'het zeer sterke calvinisme' naar boven, vooral in de benadering 'van de bijbel en het leven'. Het is hem tijdens zijn studie aan de Universiteit van Potchefstroom ingegoten, en heeft een bepalende rol in zijn leven gespeeld.

De opmerkingen van De Klerk zijn extra interessant, omdat de protestantse kerken in Zuid-Afrika zich niet alleen door Nederlandse voorgangers uit de late negentiende eeuw hebben laten beïnvloeden, maar ook een grote rol hebben gespeeld in het denken over 'segregatie', de ideologie die in 1948 met de Nasionale Partij een politieke machtsbasis kreeg met de komst van het blanke apartheidsregime.

Over het directe verband tussen de 'soevereiniteit in eigen kring' van de Nederlandse anti-revolutionair Abraham de Kuyper en de thuislanden of 'bantoestans' in Zuid-Afrika ten tijde van de apartheid wordt nog altijd op academisch niveau getwist. Achttien jaar na het einde van de apartheid liet De Klerk in een interview met CNN nog weten dat er 'een zekere verdienste' school in de thuislanden: 'Het doel was gescheiden, maar gelijkwaardig te zijn.'

Beeld ap
Beeld getty
 
Achttien jaar na het einde van de apartheid liet De Klerk in een interview met CNN nog weten dat er 'een zekere verdienste' school in de thuislanden: 'Het doel was gescheiden, maar gelijkwaardig te zijn.'

Tegenpolen
Juist die scheiding was voor Nelson Mandela een anathema. Hij en De Klerk mogen dan in 1993 de Nobelprijs voor de vrede hebben gedeeld, in hun denken, hun achtergrond en hun karakter waren de twee mannen vaak felle tegenpolen. Niet voor niets liet De Klerk later weten dat Mandela 'geen heilige' was en als politieke tegenstander in de onderhandelingen over een vrij Zuid-Afrika 'ruw en oneerlijk' kon zijn.
Vanaf 2009 begon De Klerk, wellicht tot zijn eigen verbazing, heimwee te krijgen naar die vroegere Mandela. 'Er is geen twijfel over', zegt hij, 'dat Mandela als president vooral de nadruk heeft gelegd op verzoening. Dat zal ook de blijvende erfenis van Mandela zijn, de zo voorbeeldige manier waarop hij dat ideaal van verzoening in zijn leven uitdroeg.'

Ook Mandela's opvolger, Thabo Mbeki, werkte volgens De Klerk aan dit ideaal. Maar na al die jaren is het volgens hem geen werkelijkheid geworden: 'Nog steeds is Zuid-Afrika een verdeelde samenleving.' De Klerk ziet, net als veel andere vooraanstaande blanken, in zijn land een soort nieuwe segregatie ontstaan, waarbij het regerende ANC van de zwarte meerderheid erop uit is om 'de Witte Man', die weliswaar geen politieke maar nog volop economische macht heeft, op alle mogelijke manieren naar de zijlijn te verschuiven.

De dood van de verzoener Mandela zal de maatschappelijke storm mogelijk verder aanwakkeren, meent De Klerk. 'Toch houd ik hoop dat we hier doorheen weten te breken, ongeacht ras of huidskleur. Dat we elkaar bij de hand kunnen nemen en samen het enorme potentieel van ons geweldige land kunnen verwezenlijken.'

Het is een boodschap die De Klerk, hoe kritisch de waardering voor zijn rol in het afscheid van de apartheid ook moet zijn, heeft laten klinken vanaf de tijd dat hij onder Mandela vice-president was. Dat ook hij als verzoener moet worden herinnerd, wil hij niet zeggen. 'Ik ga mijn eigen grafschrift niet schrijven, ik laat het aan historici over om over mij te oordelen. Ik hoop dat ik word herinnerd als iemand die, in een cruciale tijd, verschil wist te maken. Iemand die zich heeft ingezet om een goede toekomst mogelijk te maken voor alle Zuid-Afrikanen.'

Lees het hele interview met Frederik Willem de Klerk en veel meer over de dood van Nelson Mandela, in de gratis special van de Volkskrant (doorbladeren tot het eind).

Beeld getty
 
Ik ga mijn eigen grafschrift niet schrijven, ik laat het aan historici over om over mij te oordelen. Ik hoop dat ik word herinnerd als iemand die, in een cruciale tijd, verschil wist te maken. Iemand die zich heeft ingezet om een goede toekomst mogelijk te maken voor alle Zuid-Afrikanen
Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.