interview Barbara Hannigan De diva dirigeert

De Canadees-Amsterdamse sopraan Barbara Hannigan zette menig hedendaags componist ertoe aan ijle hoogten op te zoeken. In Alban Bergs Lulu, opgevoerd in Brussel, staat ze nu zelf op spitzen.

Barbara Hannigan (41) zit onder de blauwe plekken. In haar Brusselse pied-à-terre, bij Manneken Pis om de hoek, masseert ze een bovenarm en bevoelt ze een dij. 'Er wordt met mij gesmeten', constateert de sopraan. 'Bij de repetities van Lulu beland ik steevast op de grond.'


Sinds de oeropvoering in 1937 heeft Alban Bergs meesterwerk nooit te boek gestaan als rustoord voor gemakzuchtige diva's. Maar dat een titelvertolkster tijdelijk gehavend over straat moet, is nieuw. Door de Poolse regisseur Krzysztof Warlikowski kreeg Barbara Hannigan voor haar Lulu-debuut de spitzen ondergebonden, en als ballerina trippelt ze over de Brusselse bühne. Alsof haar keel al niet genoeg te stellen heeft met de helse noten van een atonale partituur die klinkt alsof hij gisteren werd neergepend.


The fearless soprano heet Hannigan in de Britse pers. Je zou haar ook de Bartoli van de hedendaagse muziek kunnen noemen, een durfal die altijd speurt naar nieuwe noten. Andersom weten de componisten haar te vinden als ze behoefte hebben aan totale toewijding en een stratosferisch geluid.


Sopranen zingen hoog - Hannigan kan het hoger. Elke zangeres heeft weleens een première - Hannigan rijgt de premières sinds haar 17de aaneen. Sinds kort valt ze zelfs te boeken als zangeres-dirigent.


2012 is het jaar van haar definitieve doorbraak. De triomftocht begon in juli op het operafestival van Aix-en-Provence. Barbara Hannigan zong er de wereldpremière van Written on Skin, het stuk van George Benjamin dat dezer dagen furore maakt in Amsterdam (nu zonder Hannigan, die contractueel al vastzat aan de Brusselse Lulu).


Le Monde hoorde in Written on Skin de beste opera van de afgelopen twintig jaar. In andere kranten kon Barbara Hannigan lezen hoe haar 'verschroeiende stem' (Sunday Times) en 'sensuele lichamelijkheid' (Financial Times) versmolten tot een 'verpletterend optreden' (The Wall Street Journal).


De aanstichtster van dit alles werd in 1971 geboren op Nova Scotia, het Canadese schiereiland aan de Atlantische kust. Daar hopte Hannigan van pianokamp naar koorkamp en kreeg, op haar 15de, haar eerste zangles. Op concertavondjes legde ze eer in met Marienwürmchen en ander lieftallig repertoire.


Twee jaar later had de sopraan in Toronto haar eerste première te pakken. Hannigan koos een weg die was bezaaid met verse noten en ongebruikelijke technieken. Toen de Toronto Star in 1992 - Hannigan was 20 - bij een concert aanschoof, bleek dat ze al 'een mooi repertoire aan menselijke en dierlijke geluiden' bij elkaar had gesprokkeld.


In 1995 meldde ze zich bij de operaklas van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. De sopraan viel direct op. Ze kon haar stem focussen als een laserstraal: hoog, helder, geconcentreerd. Het Asko Ensemble had meteen emplooi en binnen de kortste keren was Hannigan muze van half componerend Nederland.


Het publiek leerde haar kennen via Louis Andriessens muziekdrama Writing to Vermeer (1999). Ze haalde vocale en visuele heksentoeren uit in Michel van der Aa's multimediale kameropera One (2003). En vervolgens wilden ook Rob Zuidam, Jan van de Putte en de NederBrit Richard Ayres haar meesleuren naar ijle, vibratoloze regionen.


Platte hiërarchie


Bij alle succes voelde Hannigan haar talenten eenzijdig benut. 'Ik deed wat componisten verlangden en was te onzeker om te suggereren dat een andere, warmere klank wellicht beter paste. Pas gaandeweg vond ik mijn eigen stem.'


In Nederland leerde ze de voordelen van directe sociale omgang en een platte hiërarchie. Zeggen wat je op je lever hebt, ze profiteert ervan bij repetities. Geen angst voor de dirigent!


Maar nu is ze er zelf een. In 2008 had Hannigan een feestgezelschap al eens vermaakt met een imitatie van Reinbert de Leeuw, de pianist en dirigent die vanuit de zaal verbluft toekeek. De eerste die haar tweede talent op waarde wist te schatten, was een muziekdirecteur van Radio France. Bij een repetitie was hem opgevallen hoe de sopraan steels meedirigeerde.


Hij kreeg haar zover in het Parijse Théâtre du Châtelet de bok te beklimmen voor Mysteries of the Macabre, het muziektheatrale meesterwerkje van de Hongaar György Ligeti waarvan ze als zangeres allang haar lijfstuk had gemaakt. Sissend en sputterend, in leren rijgjurk en met zwarte pruik, verbeeldt ze daarin het dolgedraaide Hoofd van de Geheime Politie.


Nu moest ze er nog bij zwaaien ook. 'Natuurlijk verging ik van de zenuwen. Ik nam een risico en had kunnen falen. Maar ook dat heb ik in Nederland geleerd: wie creatieve impulsen heeft, neemt ze serieus.'


Sindsdien valt Barbara Hannigan ook te boeken als conductor/soprano: de dirigent neemt zichzelf steevast mee als zangsolist. Een Rossini-ouverture, een Mozart-aria, Mysteries: dergelijke Hannigan-producties vielen al te beleven in Lissabon en Florence.


Voor de basistechniek van het zwaaien ging ze te rade bij André de Ridder in Berlijn. Zo nodig vraagt ze passerende maestro's om tips. Or- kestrepetities begint ze altijd met een vocaal stuk, 'want dan horen ze tenminste meteen dat ik kan zingen en kunnen we praten van muzikant tot muzikant'.


Het is pionieren, zegt ze, veel dirigerende zangers lopen er niet rond. 'Maar voorlopig blijft het een nevenactiviteit, ik stel er mijn vocale carrière niet voor in de waagschaal.'


Vaak dansen de mannen rond Barbara Hannigan. Maar in de Brusselse Lulu danst zij rond de heren. Ze heten Dr. Schön, Alwa of simpelweg Der Maler. Net als Lulu spoorde Alban Berg hen op in het fin-de-siècle toneelwerk van Frank Wedekind, dat broeit en borrelt van onderdrukte driften en dubbele moraal.


Geen slachtoffer

Het is een navrant verhaal van misbruik, uitbuiting en moord: niet zelden loopt een Lulu-regie uit op geile, gewelddadige taferelen, die soppen in Weense decadentie.


Bij de Brusselse repetities is die achtergrond taboe, zegt ze. 'We tonen Lulu niet als slachtoffer van freudiaanse lusten, maar als een zelfstandige, hedendaagse vrouw. Ze is schrander, mooi en weliswaar ontaard, maar ziet haar tekortkomingen tenminste onder ogen.'


Dat laatste trekje heeft ze dan gemeen met Barbara Hannigan, de artieste die weet dat ze zichzelf uitput met werkdagen van elf uur. 'Ik zorg inderdaad slecht voor mezelf, maar dat is een minpunt dat ik nog zelden als minpunt ervaar. Muziek is nu eenmaal mijn roeping.'


Tot een kil non-vibrato laat ze zich niet meer verleiden. Maar een muze is Hannigan nog altijd. Vooral in het buitenland. De Ier Gerald Barry heeft rond haar stembanden verschillende opera's geplooid. En de Brit George Benjamin schreef haar de rol van Agnès op het lijf, de smachtende vrouw die in Written on Skin dapper doorkauwt wanneer ze het hart van haar vermoorde minnaar krijgt voorgeschoteld.


Als muze, zegt Barbara Hannigan, geeft ze stem aan de scheppingskracht van een ander. Dat besef daagde na een opmerking van Pascal Dusapin, de Franse componist die mede voor haar de tweepersoonsopera Passion schreef.


You are me, zei hij tijdens een repetitie. 'En toen begreep ik het. Een componist heeft mij nodig om zijn vrouwelijke kant uit te drukken, in een ver en vreemd register dat van nature buiten zijn bereik ligt.'


Alban Berg: Lulu. Regie: Krzysztof Warlikowski. Première 14/10, De Munt, Brussel. Symfonieorkest van De Munt o.l.v. Paul Daniel. Barbara Hannigan zingt de Lulu-rol afwisselend met Kerstin Avemo. demunt.be.


Om een idee te krijgen van wat Barbara Hannigan vermag, is er van allerlei fraais op YouTube te vinden. Virtuoos en bij vlagen ijselijk hoog: One van Michel van der Aa uit 2003 (bit.ly/QYWEIm). Of, in sm-achtige outfit, met rijgjurk en zwarte pruik, in György Ligeti's Mysteries (bit.ly/z2o5CO). Of, tot slot, op weg naar nieuwjaar in Amsterdam, waar ze woont met acteur Gijs de Lange, met een lekkere beat onder Puccini's Nessun dorma (bit.ly/TiB3Ji).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden