'Internet kan onze democratie verdiepen en versterken'

Is ons 160 jaar oude systeem aan vervanging toe nu burgers op zoveel manieren direct contact kunnen hebben via internet? Morrelen aan het systeem heeft zo z'n risico's. Dat stelt Davied van Berlo van Overheid 2.0.

Het borstbeeld van Thorbecke in de hal van de Tweede Kamer. In 1844 diende Thorbecke een voorstel in tot een ingrijpende wijziging van de grondwet. © ANP

Er zijn verschillende aanleidingen om die vraag te stellen. De Arabische lente en de Occupy-beweging in de VS laten zien hoe mensen gemobiliseerd kunnen worden via internet om daadwerkelijke politieke veranderingen te bewerkstelligen. Tegelijkertijd wordt in Europa het draagvlak onder het huidige systeem ondergraven door populistische bewegingen en de economische crisis. Is het tijd voor een andere aanpak?

Geschiedenis
Ontwikkelingen in de technologie en communicatie zijn vaker de basis voor politieke veranderingen. Thorbecke leefde in een tijd waarin Nederland logistiek meer een eenheid werd, mede door de invoering van post, kranten, spoorwegen, etc. Begin 20ste eeuw werd de invloed van de staat groter door nieuwe communicatietechnologie (bijvoorbeeld de radio) en organisatievormen. Max Weber werkte zijn ideeën over bureaucratieën uit in die jaren.

Dat alles leidde tot een staat die rationeler werkte en meer invloed had om politieke ideeën tot in de haarvaten van de samenleving ten uitvoer te brengen. Kinderarbeid, bijvoorbeeld, werd teruggedrongen en het onderwijs flink versterkt. De nieuwe toepassingen maakten echter ook de extreme controle van de staat mogelijk die we in totalitaire dictaturen hebben gezien. Elke vernieuwing heeft goede en minder goede toepassingen.

Democratie 2.0
Als het gaat om veranderingen in ons democratische model, dan willen we de goede toepassingen benutten en de slechte voorkomen. Om dat te kunnen doen, moeten we weten waar de risico's liggen. Web 2.0, het sociale web, heeft de opinievorming en het maatschappelijke debat enorm versneld. Het is gemakkelijker geworden voor elke burger om zijn ideeën te verspreiden of te reageren op anderen. Is dit de moderne versie van de Griekse agora, het stadsplein waar de burgers bijeenkwamen om gezamenlijk besluiten te nemen?

Via internet kan een beweging of een consensus in de samenleving snel zichtbaar worden. Werk ideeën uit via online platformen en zie rond welke voorstellen mensen zich verzamelen. Is dat een 2.0-alternatief voor de representatieve democratie of een opmaat voor kortetermijndenken en de terreur van de meerderheid? Democratie is er ook voor de rechten van de minderheid. Een nieuw systeem moet gebaseerd zijn op 'checks and balances'.

Democratie 3.0
Via camera's en OV-kaart, maar ook steeds meer via je mobiele telefoon en GPS, wordt vastgelegd waar jij je bevindt en hoe bijvoorbeeld reisbewegingen verlopen. Door al die gegevens slim te combineren en te doorzoeken, kunnen verbeteringen in het verkeerssysteem worden doorgevoerd. Ook op internet wordt iedereen gevolgd om interesses en voorkeuren zichtbaar te maken. Google weet wat we willen, want we stemmen met onze digitale voeten.

Web 3.0 gaat over het combineren van al die dataverzamelingen en daar meer kennis uit halen. Als we menselijk gedrag zo in detail volgen, kunnen we expliciet maken wat de samenleving echt wil en daar besluitvorming op baseren. Dit idee ademt de geest van Asimov, maar is geen science fiction. Het is eerder CPB in het kwadraat. Hoeveel politieke discussie heb je nog nodig als de cijfers al duidelijk maken wat Nederland wil?

Cocreatie en representatie
Deze twee scenario's zijn extreme uitwerkingen van de mogelijkheden in communicatie en techniek die nu in ontwikkeling zijn. Een goede toepassing van de mogelijkheden kan onze democratie verbeteren, maar elke verandering brengt ook risico's met zich mee. Dat vraagt om voorzichtigheid bij het sleutelen aan onze democratische regels. Tegelijkertijd zijn deze veranderingen al in volle gang.

Zelf zie ik een beweging naar meer cocreatie: via internet kunnen betrokken partijen (waaronder de overheid) gemakkelijker samenwerken rond een probleem of onderwerp om tot oplossingen te komen. Burgers kunnen deelnemen en zo invloed uitoefenen op de uitkomst. Net als bij burgerparticipatie roept dit de vraag op of gekozen politici niet gemarginaliseerd worden. Er kan een tegenstelling ontstaan tussen democratisch en representatief.

Evolutie
Deze ontwikkeling zorgt wel voor meer transparantie in besluitvormingsprocessen. Transparantie kan leiden tot meer betrokkenheid en vertrouwen en zodoende tot meer draagvlak voor het eindresultaat. Het wordt moeilijker om gebruik te maken van dubbele agenda's en politieke spelletjes. Een teveel aan transparantie kan een compromis echter ook in de weg zitten en leiden tot praatjes 'voor de bühne'.

Internet kan onze democratie verdiepen en versterken, maar bij het inzetten van nieuwe technologieën zullen we steeds moeten kijken of het een verandering ten goede tot gevolg heeft of niet. Het vinden van die balans vraagt om een evolutie, niet om een revolutie. De ontwikkeling naar democratie 2.0 (of 3.0) is al lang in gang gezet en versnelt nog steeds. En dat kan allemaal gewoon binnen de muren van het huis van Thorbecke.

Davied van Berlo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.