Internationaal maar altijd binnen de grenzen

Staatshoofden die denken dat ze met Beatrix een koninklijk fossiel zonder politieke invloed op bezoek krijgen, blijven niet lang in die waan....

'De nervositeit in het regeringsvliegtuig begint als koningin Beatrix haar hoed opzet. Door het raampje zie je beneden onrustige bewegingen van militairen op het vliegveld. Op de seconde nauwkeurig moeten we landen. Het is een georganiseerde verlegenheid', zegt voormalig minister van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo, die als politiek verantwoordelijke bewindsman negen keer een staatsbezoek aflegde in het gevolg van koningin Beatrix.

'Het is apart, als andere landen een staatshoofd op bezoek krijgen dat de ouderwetse uitstraling van de monarchie met zich draagt. Het heeft iets bizars, ook iets intrigerends en sprookjesachtigs. Een president kan mensen niet zo veel schelen, dat is eigentijdser. Maar een koningin... Ik proefde bij de landen die we bezochten een vreemde mengeling van jaloersheid en meelijwekkendheid.'

Het is vooral deze compassie die met kracht door koningin Beatrix wordt bestreden. Het familiehoofd van de Oranjes is zich zeer bewust van het sentiment waarop Van Mierlo wijst. Staatshoofden die den ken dat ze een koninklijk fossiel op bezoek krijgen, ontdaan van politieke invloed en nog slechts geschikt voor het ceremonieel, blijven niet lang in die waan.

Uit de gesprekken die zijn gevoerd om een beeld te krijgen van de internationale Beatrix, verrijst een staatshoofd met haar eigen netwerk en activiteiten. Hoe ondersteunt ze daarmee de bv Neder land?

Kennis is macht, dat adagium is de drive achter veel van haar bewegingen. Wil zij zich meten met de machtigste staatshoofden ter aarde, dan moet koningin Beatrix een causeur zijn, die met veel kennis nieuws gierigheid tentoonspreidt.

Die internationale kennis ligt bij het ministerie van Buitenlandse Zaken. Iedere dag ontvangt Beatrix geheime codeberichten van Nederlandse ambassadeurs die verslag doen aan de minister van Buitenlandse Zaken.

Tot vorig jaar ging slechts een selectie op hoofdlijnen naar Paleis Noord einde. Het ministerie van Algemene Zaken van minister-president Balkenende kreeg meer informatie. De informatiepositie van het Koninklijk Huis is sinds 2004 even sterk als die van Algemene Zaken. Het paleis heeft een eigen account met beveiligde lijnen, waardoor ze lle berichten kunnen lezen. Beatrix toont altijd grote interesse in mutaties onder het corps diplomatique.

Minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot is degene met wie zij, naast minister-president Jan Peter Balkenende, het intensiefst omgaat. Eens in de drie weken trekt zij een hele ochtend tot en met de lunch met hem op. Dan zijn er jaarlijks meestal enkele uitgaande staatsbezoeken, waardoor minister Bot steeds drie dagen per staatsbezoek op reis is. Ter vergelijking: andere ministers zien de koningin een of twee keer per jaar.

Voorts zit Bot met haar aan de hoofdtafel bij tal van inkomende bezoeken. Met altijd dezelfde krabcocktail en Texels lam. Ook de rode en witte wijn zijn identiek en immer serveert Beatrix dezelfde borrelhapjes.

Paardenhoeven

Dat valt dan culinair niet mee, als je zoals minister Kooijmans in 1993 zeven maal moet aanzitten met de presidenten uit Israël, Oezbekistan, Uganda, Mexico, Hongarije, Argen tinïe en het Belgisch koningspaar.

De nieuwe ambassadeurs, die hun geloofsbrieven komen aanbieden, worden woensdagochtend door Beatrix ontvangen op haar werkpaleis Noordeinde. Daar moet liefst de minister van Buitenlandse Zaken bij aanwezig zijn, anders zijn staatssecretaris Atzo Nicolaï of de secretaris-generaal van Buitenlandse Zaken.

De koningin en de minister van Buitenlandse Zaken staan achter het raam op de eerste verdieping en zien de ambassadeurs aankomen. Paardenhoeven klinken op de binnenplaats als de koetsen binnenrijden.

Van Mierlo: 'Alles wat superceremonieel is, heeft iets krankzinnigs. Maar ondertussen praten we over internationale politiek.' Soms leidt het tot hilarische toestanden.

'De ambassadeur van Iran maakte zijn opwachting', vertelt Van Mierlo. 'Hij geeft geen hand, want een man geeft een vrouw geen hand. Daar is niets aan te doen, maar ik wilde dat niet zo maar laten passeren. Als de koningin geen hand mag geven, dan geeft haar minister er ook geen. Ik heb een lichte buiging gemaakt. Daar hebben we wel plezier om gehad.'

Als het aan Beatrix ligt, duren plichtplegingen niet langer dan anderhalve zin. Ze mag de nieuwe ambassadeur graag open, kritisch en direct bestoken met haar opinies. Diplomaten die wegduiken met zalvende taal, worden stevig bij de les gehouden. De koningin vraagt door.

Ze heeft daarbij twee vellen papier voor zich liggen: een blanco, waar op ze haar aantekeningen maakt, en één met haar vraagpunten.

In het gesprek put ze, behalve uit de briefing van Buitenlandse Zaken, uit haar rijke geheugen - want als kroonprinses bereisde ze de wereld intensief. Maar ook de officiële en staatsbezoeken die ze heeft afgelegd, of de ervaringen van haar moeder of grootmoeder, kunnen een rol spelen in die gesprekken. En als de ambassadeur weer vertrekt, dan geeft ze met een paar steekwoorden haar meestal bepalende indruk aan, of het wat is, die nieuwe ambassadeur.

Dan vouwt ze haar twee vellen papier op en steekt ze in een envelop, waarop de naam van de ambassadeur staat, diens land en de datum. 'Ze moet een zeer uitgebreid persoonlijk archief hebben', zegt haar langst dienende minister van Buitenlandse Zaken Hans van den Broek (1982-1992).

Haar vierde minister van Buitenlandse Zaken, Peter Kooijmans (1993-1994), bleef zoals zijn andere collega's na het aanbieden van de geloofsbrieven op het paleis. Kooijmans: 'De koningin geeft vaak haar opvattingen en het is leuk dat te horen. Als iets haar heeft getroffen in de codeberichten, komt ze daar zeker op terug. Ze wil weten hoe het met bepaalde Nederlandse gevangenen gaat. Maar ook vroeg ze me alles uit te zoeken over referenda in het buitenland: wat was de kiesdrempel, waar ging het over, wat gebeurde er met de uitslag.'

Naar aanleiding van dat onderzoekje kon Beatrix later bij premier Kok en minister van Binnen landse Zaken Dijkstal te berde brengen dat referenda in het buitenland nooit over personen gaan.

Bilderberg

Een andere belangrijke informatiebron voor Beatrix zijn de jaarlijkse Bilderberg-conferenties, waar de top van de internationale politiek, het bedrijfsleven en instellingen elkaar informeel treft voor debatten over de wereldproblematiek. Ze woont die conferentie altijd bij.

Beatrix neemt meestal plaats achter in de zaal, vaak gesecondeerd door haar zoon prins Constantijn. Ze neemt alles in zich op, maakt aantekeningen. Als ze iemand wil ontmoeten, treft ze die in de pauzes. Ook als de conferentie om tien uur 's ochtends begint, zit Beatrix er tot het einde. 'Je kunt dan niet gaan lopen lummelen in de wandelgangen', zegt een geregelde gast.

Een bron van kennis voor Beatrix zijn ook haar eigen kinderen, die op zondagmiddag komen lunchen op paleis Huis ten Bosch. Hun internationale activiteiten en wederwaardigheden worden uitgewisseld. Vooral prins Willem-Alexander en prinses Mabel zijn goede gesprekspartners voor Beatrix.

Het eigen netwerk bestaat uit de bevriende vorstenhuizen. Oud-president Nelson Mandela en VN-secretaris-generaal Kofi Annan zijn bevriend met Beatrix. Maar ook de scheidende president van de Wereldbank, Wolffensohn, hoort tot de vriendenkring. Hij was bij de genodigden op de bruiloft van prins Willem-Alexander en prinses Máxima, maar hij adviseerde ook prins Constantijn en prins Johan Friso over hoe zij hun professionele leven zinvol kunnen inrichten.

Imago

Beatrix is bij uitstek een Europese vorstin - zeggen bewindslieden die met haar hebben gewerkt. Ze maakt haar zorgen kenbaar tegenover de ministers Kok en Van Aartsen, als Nederland er in het voorjaar van 1999 een nummer van maakt om de eigen nationale bijdrage aan Europa te verlagen. 'Beatrix houdt er niet van als Nederland hard ball speelt', zegt een van haar oud-bewindslieden.

Een van haar gesprekspartners zegt: 'Beatrix vraagt dan bezorgd: ''Wordt er niets kapotgemaakt in de verhoudingen? Werkt dit niet contraproductief, gaat het wel lukken?''' Ze bekommert zich om het imago van Nederland. Zalm maakt een rondreis door Europese landen om een lagere bijdrage te krijgen, terwijl op paleis Noordeinde met opgetrokken wenkbrauwen naar het offensief wordt gekeken. Maar als Zalm dan 1,43 miljard euro binnenhaalt, is de kou uit de lucht.'

Ze kijkt niet alleen naar hoe Ne der land het in Europa doet, het heeft ook haar interesse hoe Europa internationaal voor de dag komt. In haar nieuwjaarstoespraak in het Pa leis op de Dam heeft ze eens gezegd dat Europa 'de beste uitvinding' was van de twintigste eeuw.

Juiste snaar

De belangrijkste officiële gelegenheden voor het Nederlandse staatshoofd zijn de inkomende en uit gaande staatsbezoeken. Wie het schema met alle bezoeken bekijkt, ziet dat Beatrix de meeste Europese landen heeft bezocht. Ook de nieuw toegetreden landen Roemenië (2001) en Bulgarije (1999) worden vrij snel door haar bereisd.

Voor een minister is het vriendelijke doch dwingende verzoek de koningin te begeleiden bij een officieel bezoek of staatsbezoek een aanslag op de agenda. 'Laat ik het zo zeggen: je bent twee, drie dagen niet met je eigen werk bezig', zegt Hans van den Broek die haar zestien keer vergezelde.

Van Mierlo: 'Het enige bijzondere aan een staatsbezoek is dat het plaatsheeft. Er wordt veel waarde aan toegekend, maar je moet het niet overdrijven.'

Naar West-Duitsland en de Verenigde Staten werd Beatrix begeleid door minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel. Hij schetst het herkenbare beeld van Beatrix' professionele houding.

'Ze bereidt zich werkelijk tot in de puntjes voor', zegt Van der Stoel. 'Ze wil zich volledig zeker stellen over de achtergronden van de mensen die ze ontmoet. Ze vergt niet alleen veel van de staf om haar heen, maar ook van zichzelf. Als je de juiste snaar weet te raken bij persoonlijkheden als Ronald Reagan en Helmut Kohl, dan is dat knap.'

Van der Stoel was minister van Buiten landse Zaken van 1973 tot 1977, toen Juliana regeerde. Hij was het weer van 1981 tot 1982, kort na de troonsovername door Beatrix. Hij kan beide staatshoofden vergelijken in hun belangstelling voor buitenlandse politiek.

'Juliana was ook geïnteresseerd in buitenlandse politiek, maar incidenteel. Beatrix heeft een brede, constante interesse. Juliana ging niet naar de Bilderberg-conferenties, Beatrix vindt dat reuzeleuk. Daar sprak ze in de marge met wereldpolitici als Henry Kissinger.'

Staatsbezoeken zijn in een aantal gevallen ook gevoelige ontmoetingen met het verleden. Het vergt dan evenwichtskunst om de gastheer niet te schofferen, maar toch iets aan de orde te stellen.

Van Mierlo: 'Soms stelde de koningin op mijn verzoek in een persoonlijk onderhoud met een staats hoofd iets aan de orde, wat alleen op dat niveau kan. Dan moet ze een klus klaren en dat wil ze zo goed mogelijk doen. Als het meer wordt dan ceremonieel, draait ze daar haar hand niet voor om.' Zo stipte ze de mensenrechten aan bij de Indonesische president Suharto.

Dat staatsbezoek aan Indonesië in 1995 was zo'n gecompliceerde expeditie. 'Dat was vanaf het begin een balanceer-act', zegt Henk Wesseling, die haar in aanloop naar het staats bezoek adviseerde met Cees Fasseur en Jan Bank. 'Bij dit soort toespraken is net zo belangrijk wat je niet zegt als wat je wel zegt! En de hoeveelheid aandacht die ergens aan wordt besteed, is ook van belang.'

Excuses

De problemen begonnen al met de datum: op 17 augustus 2005 bestond de republiek Indonesië vijftig jaar. Jan Pronk, in die periode minister van Ontwikkelingssamenwerking: 'Minister-president Kok wilde niet dat koningin Beatrix er tijdens de herdenking was. Een behoorlijk verhaal over de dekolonisatie mocht ze niet houden. Beatrix wil de haar excuses aanbieden voor de Nederlandse schendingen van de mensenrechten. Maar Kok wilde dat niet en zei gewoon nee, zonder dat inhoudelijk te beargumenteren. Hij was bang voor de interne Nederlandse oppositie zoals de veteranen. Kortzichtig, flauwekul! Dat is achter de geschiedenis aanlopen.'

Van Mierlo: 'Iedere dag moest ik aan tweehonderd journalisten uitleggen waarom de koningin wel sprak over het recente oorlogsverleden, maar niet zo ver ging, dat ze haar excuses aanbood.'

Hans van der Voet, oud-directeur van de Rijksvoorlichtingsdienst: 'Ik zal niet zeggen dat het een rampzalig bezoek was, maar het had pijnlijke trekken. Kok en Van Mierlo hadden een hoop gedoe over de toespraak van de koningin op het Catshuis. Het ellendige woord ''excuses'' speelde een rol. Dat woord was een breekpunt. Er waren mensen die vonden dat Nederland het daar goed had gedaan, maar anderen vonden dat Nederlanders zich daar als beesten hadden gedragen. Koningin Beatrix wilde haar excuses aanbieden voor de Nederlandse gedragingen, maar Kok wilde dat niet. Ieder onderdeeltje stikte van de pijnlijke dingen. Ik vind dat het hele staatsbezoek niet door had moeten gaan.'

Het gevecht met de geschiedenis is altijd moeizaam, maar wordt zelden verloren, zoals in Indonesië. De staatsbezoeken aan Japan, Israël en Zuid-Afrika verliepen wel goed. 'De koningin toont tijdens die bezoeken een enorme interesse', zegt Kooijmans. 'Als je het programma ziet, dan kan het niet anders dan dat ze onder een enorme druk staat.

'Dat merk je ook als het afgelopen is. Dan heeft ze met een glaasje in de hand een informeel samenzijn met iedereen. De ontlading is groot.'

Eigenzinnigheid

In die kwart eeuw had Beatrix lange tijd prins Claus aan haar zijde. 'Hij was haar steun', zegt Hans van den Broek. Diens opvolger Peter Kooij mans: 'Claus probeerde altijd het protocol onderuit te halen. Hij was een meester in het voeren van gesprekken. Als het ergens leuk werd, dan moesten we vanwege het protocol al weer weg. Hij saboteerde dat graag. In het gevolg was er altijd de zorg: hoe houden we Claus bij de les?'

Van Mierlo: 'Over een staatsbezoek hoort een lichte vorm van ironie te hangen. Claus verzorgde dat element.'

Prins Claus was ook de man die tegengas kon geven. We zullen nooit weten hoe het was afgelopen als hij Beatrix net voor de viering van haar regeringsjubileum had geadviseerd over de vraag: moet het Nederlandse staatshoofd wel of niet naar de bijzetting van paus Johannes Paulus II?

Daar waar de Israëlische president de Iraanse de hand drukte, waar prins Charles en Mugabe hetzelfde deden. Afwezig zijn op een wereldtoneel waar tegenstellingen wegvallen zegt meer over de eigenzinnigheid van Beatrix en het gebrek aan een gelijkwaardige gesprekspartner in het Koninklijk Huis, dan over haar inschattingsvermogen.

Belangrijkwas het staatsbezoek aan Rusland in 2001, waar president Poetin Beatrix en Willem-Alexander ontving. Claus bleef toen al thuis op paleis Huis ten Bosch.

Vanuit het hof van koningin Beatrix werd aangegeven dat zij een toespraak wilde houden in de Doema, het Russische parlement. Maar de Nederlandse ambassade raadde dat af vanwege de politieke gevoeligheden. Zou Beatrix kunnen zwijgen over Tsjetsjenië? Dan was het beter geen toespraak te houden. Beatrix legde zich daarbij neer.

Toch ontspon zich een fraai incident tijdens het diner in het Kremlin. Poetin en Beatrix spraken Duits. Zijn Nederlandse gaste wilde graag weten of Poetin de nieuwe man, die hij bij Gazprom had gestationeerd, wél zijn politiek van liberalisering zou kunnen doorvoeren. Beatrix: 'U hebt Vjachirev ontslagen. Denkt u dat u de hervormingen wel kunt door voeren met de nieuwe man?' Poetin zei daarop: 'Ik dacht dat we vanavond over cultuur zouden praten?'

Beatrix vertelde dit aan de Nederlandse media tycoon Derk Sauer uit Moskou. Sauer kreeg van Beatrix de indruk, dat zij zich door Poetin afgescheept voelde.

Tijdens het opstellen van de regeringsverklaring van het eerste paarse kabinet in 1994, moest de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken Van Mierlo afreizen naar Oostenrijk, waar koningin Beatrix een officieel bezoek bracht aan president Klestil. Van Mierlo was flink ziek: verkouden, hoofdpijn, stijve nek.

'De koningin vraagt aan een hofdame: ” Wat is er toch met Van Mierlo aan de hand?” Waarop zij uitlegt dat ik ziek was.

'Die avond kwam ik op mijn hotelkamer, waar de versierselen lagen die ik tijdens het diner moest dragen. Aan de deurkruk hing een zakje met twee pillen. Daarbij een briefje van Beatrix: ” Vanavond innemen voor het slapengaan!”

'Die pillen hadden een kracht, daar kon je een kudde olifanten mee omleggen. Dus ik heb er eentje genomen. Het was niet alleen een aardig gebaar, maar diende ook het motto: geen uitvallers! The show must go on!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.