Interessants tussen hemel en aarde

Fysicus Dick Bierman is één dag in de week hoogleraar parapsychologie in Utrecht, betaald door Studievereniging voor Psychical Research, die deze week driekwart eeuw bestaat....

Waar heeft-ie het nou, wacht, ja, hier. Parapsycholoog dr. Dick Bierman rommelt in een stapel helblauwe proceedings op één van de bureau's in zijn Amsterdamse werkkamer bij psychologie, waar hij viervijfde van zijn tijd mainstream psychologie doceert.

Hij slaat een dik boek met overdrukjes open en wijst op een grafiekje van met MRI gemeten hersenactiviteit bij proefpersonen die in een willekeurige volgorde gruwelijke, erotische of neutrale plaatjes voorgehouden werden. Dit, zegt Bierman, is het grootste nieuws in driekwart eeuw parapsychologie.

'Maar voorlopig zul je het in Nature of Science niet tegenkomen. Al begint er, ik ben van nature een optimist, in mijn gevoel wel wat meer ruimte voor parapsychologische resultaten te ontstaan.

'Bedenk: in die driekwart eeuw parapsychologisch onderzoek is misschien evenveel werk verzet als de moderne psychologie in drie maanden lukt. Welke diepe inzichten hebben psychologen nu, die ze drie maanden geleden niet hadden? Ik zou het echt niet weten.'

In dergelijke grafieken, zo werd een jaar of zeven geleden voor het eerst opgemerkt, is te zien hoe proefpersonen voorvoelen wat voor plaatje ze enkele seconden later voorgeschoteld zullen krijgen.

Al vóór dat het plaatje op een scherm verschijnt, begint de hersenactiviteit op te lopen. Dat is op zich niet gek, omdat de proefpersoon weet dat er iets komen gaat, hij of zij weet immers aan welke proef hij meedoet. Wel gek: de mate van vooractiviteit hangt nauw samen met de aard van het plaatje dat volgt. Voorafgaand aan een emotionerende prent is er significant meer activiteit dan voor een neutrale afbeelding. Bij mannen is er vooral verschil tussen erotiek en de rest, bij vrouwen springen zowel geweld als erotiek eruit.

Bierman: ' Het grappige hieraan is dat dit proefjes zijn, die elk zichzelf respecterend psychologisch lab routinematig doet: emoties meten bij reeksen plaatjes. Met één beperking: gewoonlijk wordt alleen het deel van de meting ná de stimulus, het plaatje vastgelegd. Destijds in 1996 kwamen mensen op het lumineuze idee om ook eens voor tijdstip nul te kijken.'

Het gevolg is dat Bierman niet met allerlei exotische proefnemingen hoeft aan te komen ter rechtvaardiging van zijn vak, de parapsychologie. 'Ik kan bij wijze van spreken op elk lab de data opvragen en ze meteen laten ziet wat er onder hun eigen neus voor raars gebeurt.'

Want dat is de parapsychologie voor de buitenwereld nog steeds, zegt Bierman: een beetje vreemd vak waar je je als serieuze wetenschapper eigenlijk niet mee inlaat. 'Het helpt niet echt als je met ganzfeld-experimenten aankomt, telepatieproeven waarbij de proefpersoon halve pingpongballen over de ogen krijgt en onder rood licht moet ontspannen. Dat komt al zo mysterieus over, dat je verder niet erg serieus wordt genomen.'

Het is een van de redenen dat Bierman, al is hij wel deeltijdhoogleraar aan het Parapsychologisch Instituut in Utrecht, zichzelf liever niet hardop parapsycholoog noemt. Dat wekt snel verkeerde associaties. 'Onder het mom van meer tussen hemel en aarde worden mensen naar paranormaalbeurzen gelokt, waar ze voor dure kralenkettingen kunnen aanschaffen. Boerenbedrog, al hebben mensen er kennelijk behoefte aan.'

De belangrijkste reden om zichzelf geen parapsycholoog te noemen, is dat hij niet echt een psycholoog is. Hij is opgeleid als natuurkundige, nog gepromoveerd bij de roemruchte professor Jacob Kistenmaker in Amsterdam, de man van de ultracentrifuge. Bierman ontdekte dat dezelfde Kistenmaker in de kelder van zijn lab telepatieproefjes deed met een Indonesische amanuensis die daar een gave voor leek te hebben.

Bierman: 'Het was de Provo-tijd en ik schreef dus een buitengewoon fel en sceptisch stuk in een instituutskrantje over dat rare gedoe in de kelder. Op een toon die ik nog geregeld terugzie in de stukken die men over mij schrijft. Maar ik was een echte experimentator en meende dat ik proeven kon verzinnen die zouden uitwijzen dat dingen als telepatie echt onzin waren. Dat bleek niet zo gemakkelijk. Zo rol je erin.'

Hij acht zichzelf, twintig jaar later, nog steeds een scepticus. Maar wel een scepticus zonder taboes. 'Wat mij altijd weer opvalt is dat collega-wetenschappers die in het openbaar vijandig doen over ons onderzoek, daarna onder vier ogen opeens wel geïnteresseerd blijken in wat wij doen en vinden. Kennelijk mag dat niet hardop. Vooral psychologen zijn fel, die zijn als de dood dat ze niet serieus worden genomen.'

Als fysici Bierman en plein public te lijf gaan, zoals Nobelprijswinnaar Gerard 't Hooft deze week nog, is de kritiek voor Bierman vaak niet lastig te pareren. 'Rond parapsychologie hangt heel sterk de geur van de oncontroleerbare anekdotiek: mijn hond weet wanneer het baasje gaat thuiskomen, ik voel het als iemand in mijn rug staart.

'Met dat soort losse observaties, hoe reëel misschien voor gewone mensen ook, kan ik ook niks. Het wordt echter wat anders als je echte experimenten ontwerpt, waaraan alle eisen van normaal wetenschappelijk onderzoek worden gesteld. Sterker, omdat men parapsychologen zo enorm op de vingers kijkt, durf ik de stelling wel aan dat ons werk methodologisch tegenwoordig beter in elkaar zit dan veel mainstream publicaties in de psychologie.

'Waarbij ik moet toegeven, dat dat niet altijd zo geweest is. Er is veel onderzoek gedaan waarbij men zich niet goed realiseerde hoe de wens om iets te vinden de uitkomsten bepaalde.'

Wat betekent een wetenschappelijk bewijs voor het bestaan van precognitie, als het standhoudt, nu precies? Bierman, een kleine bonkige man met een leren jack, priemende blik en een donderstem, weet het ook niet precies. 'Dat er op psychisch vlak kennelijk dingen gebeuren die nog niemand goed begrijpt. Als wetenschapper lijkt me dat een geweldige opportunity, en niet iets wat je moet wegwuiven. Als dit overeind blijft, moeten we vaststellen dat we een nieuw model van de realiteit moeten zoeken. Een model waarbij er informatie van de toekomst naar het heden kan vloeien.'

Zoiets is volgens de huidige natuurkunde in elk geval alvast verboden, al was het maar omdat oorzaken hun gevolgen vooraf moeten gaan. Tenzij, realiseert zich Bierman sinds een paar jaar, de menselijke geest toch een wezenlijker rol in de realiteit speelt, dan fysici doorgaans willen aannemen.

Dat is de reden dat Bierman en een team van studenten een van de klassieke gedachte-experimenten uit de quantumtheorie in het lab aan het uitvoeren is. Het gaat daarbij om Schrödingers kat, de proef waarbij een levende kat in een doos met een gifbom wordt opgesloten. Die gaat af als een bepaald radioactief atoom vervalt. De vraag na bijvoorbeeld tien minuten is: leeft de kat of is-ie dood? De quantumtheorie beschrijft het radioactieve atoom in twee toestanden tegelijk, vervallen en nog intact. Pas bij een waarneming wordt één van beiden realiteit. De golffunctie die beide uitkomsten beschreef, zeggen natuurkundigen, stort in bij de waarneming.

Wat in elk geval de filosofen onder de fysici al sinds bijna een eeuw intrigeert, is de vraag wanneer die ineenstorting van de golffunctie plaats heeft. Gebeurt dat als een detector bijvoorbeeld straling detecteert? Of pas als een menselijk brein begrijpt dat die detector dat doet?

Bierman en zijn team deden afgelopen jaar in het lab in Amsterdam een variant op de proef, niet met gifgas maar met een detector die een piepje geeft als het radioactieve preparaat straling loslaat. Voor de proef kon het piepje ook met een vertraging van een seconde pas aan een proefpersoon worden aangeboden.

Met een EEG-apparaat maten ze de hersenactiviteit van luisteraars en keken of het wat uitmaakt of een tweede proefpersoon het signaal al eerder heeft beluisterd. Volgens Bierman maakt dat inderdaad verschil. 'Met andere woorden: ons brein ziet een verschil tussen een ingestorte golffunctie en een niet-ingestorte golffunctie.'

Althans, dat lijkt zo. Eerlijkheidshalve weet Bierman niet of het hier echt om een fysisch verschijnsel gaat. 'We zijn een beetje dom geweest in het eerste experiment, door alleen maar met een radioactieve bron te werken, dus met een echt quantumfenomeen. We gaan van de zomer de proef herhalen met een elektronische toevalsgenerator. Dat heeft niks met golffuncties te maken.'

Vindt hij geen verschil, dan heeft Bierman opnieuw groot nieuws: dan is het namelijk het eerste harde bewijs voor telepatie tussen de eerste en de tweede waarnemer. 'Maar het is eerst zien, dan geloven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden