Intense samenwerking van Rembrandt en meesterknecht

Het was schitterend nieuws. Het prachtige schilderijtje, Oude man met muts en baard, dat tot dusver aan een leerling van Rembrandt was toegeschreven, blijkt toch van de meester te zijn....

Van onze verslaggever

Paul Depondt

AMSTERDAM

Van Vliet, voor sommigen een illustre inconnu, maakte in 1634 een ets naar het schilderijtje. In de rechterhoek staat Rd inventor, en rechts, JG v Vliet fec. Het Rembrandthuis laat in de kunstcaemers van Rembrandts woonhuis de samenwerking zien tussen Rembrandt en Van Vliet en toont etsen van de minder bekende kunstenaar. De tentoonstelling en de catalogus zijn een nieuw initiatief van het Rembrandthuis, 'het Rembrandt Information Centre'. Rembrandt & Van Vliet, A Collaboration on Copper is het eerste deel van een serie monografieën, 'studies in Dutch graphic art' die in de komende jaren worden gepubliceerd.

Niet bekend

Van Vliet heeft vele etsen gemaakt naar de zelfportretten van Rembrandt, de schilder met bontmuts, met verwarde haren of naar voren getrokken muts. Het zijn soms groteske portretten. In de zeventiende eeuw waren tronies mode. Het waren 'inventies', nieuwe vondsten voor composities. Ze tonen, meestal op klein formaat, interessante karakters, fysionomieën. Leonardo da Vinci was een uitnemend tekenaar van zulke groteske koppen. Zijn karakteristieke portretten, grimassen en types, werden door anderen nageëtst. Van Vliet maakte verschillende kopieën van Rembrandts tronies. Ook vele van zijn eigen etsen tonen bedelaars, oude en karaktervolle gezichten.

Tussen 1631 en 1634 liet Rembrandt Van Vliet etsen maken naar tenminste twaalf van zijn schilderijen. Daarin liep hij in het voetspoor van Rubens. In het atelier van Rubens aan de Antwerpse Wapper werkten verschillende kunstenaars in het Rubens Cantoor, de werkplaats van de schilder. Ze maakten kopieën van de schilderijen van de meester als werkmateriaal en als voorbeeld voor hun schilderijen.

Etsen of schetsen waren bij schilders in de zeventiende eeuw een zeer gezocht goed. Het was in de tijd van Rubens en Rembrandt gebruikelijk lange reizen te maken omdat in Hamburg of Marseille een neushoorn of een giraffe was gearriveerd. Voor kunstenaars waren zulke schetsen het enige studiemateriaal. Dürer vertelt in zijn dagboek hoe hij een reis ondernam naar Walcheren omdat daar een walvis was aangespoeld. Rubens zelf spoedde zich tijdens zijn verblijf in Italië naar Rome toen daar een gepekeld nijlpaard was aangekomen. Maar vooral de 'voorbeelden', kopieën naar de leermeesters, vonden hun weg naar de ateliers van de schilders en etsers.

Een van de etsjes, het gezicht van een oude man, iets kleiner dan zes op vijf centimeter, toont een opmerkelijk type. De neus valt onmiddellijk op, zo'n neus die je ook ziet op vele van Rembrandts etsen. Het is een van Van Vliets mooiste grotesken op de tentoonstelling.

Van Vliet maakte ook grotere etsen. Suzanna en de ouderlingen, een ets naar een verloren gegaan schilderij, toont het bekende verhaal uit het boek Daniel. De vrouw wordt tijdens het nemen van een bad belaagd door twee oude mannen. Ze schreeuwt en net op tijd bedekt ze haar geslacht. Het is een van Van Vliets typische kopieën: net, hoekig en in duidelijk zwart/

witte tinten geëtste taferelen.

Op de prent Lot en zijn dochters is een oudtestamentisch verhaal te zien over Lot die als enige met zijn dochters aan de vreselijke verwoesting van de stad Sodoma is ontkomen. De dochters treuren want in hun geperverteerde stad, die door Gods ingreep in vlammen opging, is geen betrouwbaar man meer te vinden. Ze vrezen nooit kinderen te kunnen baren. De dochters maken hun vader dronken, bedrijven met hem de liefde en krijgen elk een kind. Rembrandt heeft het tafereel ooit geschilderd, maar het doek of paneel is verloren gegaan. Door de kopie van Van Vliet weten we meer over Rembrandts werk. Omdat er ook een tekening van een andere kunstenaar naar het schilderij bestaat, weten we dat hij Rembrandts voorstelling vrij nauwkeurig heeft weergegeven.

In de zeventiende eeuw was het niet ongewoon dat twee of wellicht meer kunstenaars aan een schilderij werkten. Daardoor is het Rembrandt-onderzoek over de eigenhandig door Rembrandt geschilderde werken zo riskant. Rembrandt had, net zoals Rubens, een werkplaats waar de handen van de meester en zijn leerlingen bij het maken van een schilderij niet werden gescheiden. Dat was kennelijk ook zo bij het etsen, al was het ongebruikelijker dan bij schilderijen. Aan tenminste tien prenten hebben Rembrandt en Van Vliet samengewerkt. De voorstelling werd door de meester aangezet, zoals bij Oude man met baard en hoog voorhoofd, waarna Van Vliet het portret of het tafereel verder uitwerkte.

Rembrandthuis: Rembrandt & Van Vliet, Een samenwerking in koper. Tot en met 5 mei.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden