'Intellectuelen haten kunst - het moet móói zijn'

Hoe laat je een abstract werk warmte uitstralen? De Poolse kunstenaar Miroslav Balka doet het door er zijn leven in te verwerken....

Het wekt de indruk van een kerkhof, en daarmee van een treurzang op een kunstenaarsverleden dat niet meer terugkomt. Maar echt droevig stemt het werk niet. Je voelt dat hier een kunstenaar aan het werk is met respect voor zijn eigen verleden. Iemand die niet alleen ongeduldig vooruitkijkt, naar het volgende werk, maar ook terugblikt. De platen vormen, zo kun je zeggen, een kleine ode aan de persoonlijke geschiedenis van de maker.

Ook zijn andere werken zijn doortrokken van herinneringen. Balka heeft de ronde stenen rand van een waterput uit zijn geboortedorp vlakbij Warschau naar Gent getransporteerd en gevuld met zout. Twee touwen die loodrecht op elkaar strakgespannen een zaal doorsnijden, geven de hoogtes aan van hemzelf en zijn 8-jarige zoontje, met opgestoken arm. De titel van de expositie, een geografische aanduiding, markeert de plek waar Balka is geboren.

Geen wonder dat Balka, internationaal momenteel de bekendste Poolse kunstenaar, een favoriet is van de curator van de expositie, de Poolse Anda Rottenberg. Kunst over geschiedenis, of die nu strikt persoonlijk is of met een hoofdletter G wordt geschreven, vormt een rode draad in de werken die zij al jarenlang tentoon tstelt. Het is een activiteit die haar tot de controversieelste curator van Polen heeft gemaakt.

Rottenberg was tot voor kort directrice van de Nationale Galerie Zacheta in Warschau, een moderne-kunstinstelling vergelijkbaar met het Stedelijk Museum in Amsterdam. Op 7 maart stapte ze op, na grote druk uit het Poolse parlement en de Poolse samenleving. Aanleiding waren twee tentoonstellingen, eind 2000, van kunstwerken waarin geschiedenis en traditie op ludieke wijze werden ontheiligd.

De eerste expositie, 'De Nazi's', was van een fotoserie van de Pool Piotr Uklanski. De foto's toonden stills uit oorlogsfilms, waarop acteurs in nazi-uniform waren te zien. Een van die acteurs, de Pool Daniel Olbrychski, was daar zo verontwaardigd over dat hij eind november met een sabel de galerie binnenliep en zijn eigen portret van de muur sloeg.

Polen is het land waar het oorlogsverleden nog altijd tot heftige emoties leidt, en een nationaal debat was het gevolg. De kwestie werd op aandringen van de minister van Cultuur opgelost door begeleidende teksten bij het werk te plaatsen.

De tweede tentoonstelling, een maand later, raakte aan een ander heikel punt in Polen, het katholicisme. Rottenberg toonde een werk van de Italiaan Maurizio Cattelan, 'De paus getroffen door een meteoriet'. Het werk liet precies zien wat het beloofde: een beeld van de paus, staf in zijn hand, ligt op de grond met bovenop hem een grote kei.

Het rechts-katholieke deel van Polen was not amused. Twee parlementariërs stormden de galerie binnen en rolden de steen van het pausbeeld. Wederom stonden de kranten vol van de affaire, met Rottenberg in het middelpunt.

Het debat maakte al snel een onverkwikkelijke draai, zegt ze. Rottenberg, in 1944 geboren in een strafkamp in Siberië uit een joods-Poolse vader en een Russische moeder, werd op haar joodse achtergrond aangesproken. Een van de parlementariërs schreef een brief waarin stond dat 'een joodse functionaris die door de staat wordt betaald de religieuze gevoelens van de meerderheid niet mag kwetsen'. De brief werd door negentig van de 450 parlementsleden mede-ondertekend.

'Ik kon mijn ogen niet geloven', zegt ze. 'Ik had altijd gedacht dat er geen antisemitisme was in Polen.' De tentoonstellingen, zegt ze, bleken de verhoudingen in Polen precies duidelijk te maken: 'Negentig parlementariërs stuurden de brief, negentig anderen steunden me in een andere brief, en de rest zweeg. Dat is Polen.'

Wat haar nog het meest verraste, was dat veel van de antisemitische geluiden uit politieke partijen kwamen die zijn voortgekomen uit de verboden vakbond Solidariteit. Rottenberg was in de jaren tachtig zeer actief als lid van Solidariteit. 'Maar nu kreeg ik de meeste steun van president Kwasniewski, een oud-communist. Hij gaf me een week nadat ik ontslag had genomen een hoge onderscheiding.' Het was, zegt ze, een impliciet protest tegen het gebrek aan hulp van de rechtse minister van Cultuur.

Rottenberg is pessimistisch over de wijze waarop kunst in Polen wordt ontvangen. 'Intellectuelen haten kunst. Het moet alleen maar mooi zijn. Dat komt door het gebrek aan opvoeding, aan informatie, aan een goed museum.'

Tegelijkertijd ziet ze veel jonge kunstenaars opkomen die 'de pijnlijke punten' in het sociale leven aanwijzen. 'Zij zijn kritisch over het post-communistische systeem. Maar over hen zeggen de kranten nu al: het zijn vrienden van mevrouw Rottenberg.'

Sinds haar ontslag reist Rottenberg de wereld rond, als freelance curator overal tentoonstellingen organiserend. Een nieuwe post als museumdirecteur, als de gemoederen eenmaal zijn bedaard, ziet ze niet zitten. Misschien, zegt ze, als ze wordt aangesteld als coördinator van een nieuw te bouwen museum voor moderne kunst in Warschau.

Het is haar grote droom, en eentje die dit voorjaar bijna was verwezenlijkt. De gerenommeerde architect Frank Gehry had haar toegezegd het te zullen bouwen, en de minister van Cultuur voelde er ook wat voor. 'Maar vlak na mijn ontslag trok die zich weer terug.'

In september zijn er parlementsverkiezingen in Polen. De verwachting is dat de centrum-rechtse regering wordt verslagen door de post-communisten. Zij staan veel welwillender tegenover haar plannen.

'Het is absurd. Ik heb mijn hele leven tegen de communisten gevochten, en nu wacht ik tot ze de verkiezingen winnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden