Intellectueel debat even chaotisch als verkeer in Parijs

Toch nog een beetje mei in december. De grote demonstratie van dinsdag tegen de hervorming van het sociale stelsel was afgelopen....

Van onze verslaggever

Martin Sommer

PARIJS

Pierre Bourdieu, de beroemde socioloog van het illustere Collège de France en in 1968 ook present, hield een rede 'tot allen die al drie weken strijd leveren tegen het wilde liberalisme'. De handen gingen op elkaar. 'Tegen de technocratische zekerheden van onze regeerders met hun goddelijk recht.' Groot enthousiasme. 'Tegen de reactionaire denkers die de huidige revolte niet begrijpen, een revolte die de voorhoede is van een beweging die zich over heel Europa zal uitstrekken.' Het volk op de banken.

Bourdieu had een week geleden van zich doen spreken als een van de ondertekenaars van een petitie die de stakers van bus, trein en metro een hart onder de riem moest steken. Een petitie die de vraag opwierp 'in welke samenleving wij eigenlijk willen leven', maar die om twee redenen een magere indruk maakte. Het was een wat defensieve reactie op een andere steunbetuiging: een paar dagen eerder had een groep intellectuelen zich achter de omstreden hervorming van de ziektekostenverzekering van premier Juppé gesteld.

Bovendien was de lijst van ondertekenaars aanmerkelijk minder indrukwekkend. Tegenover de twee historici Pierre Vidal-Naquet en Michel Vovelle aan de zijde van Bourdieu, stelde de pro-Juppé-verklaring een regiment klinkende namen, waaronder Rony Brauman (Médecins sans frontières), Alain Finkielkraut (filosoof), Jean-Paul Fitoussi (econoom), Jacques Le Goff (historicus), Alain Touraine (megasocioloog) en Pierre Rosanvallon (linkse econoom).

Frankrijk heeft sinds het J'accuse van Zola een mooie traditie van intellectuele bemoeizucht met sociale conflicten. Ook dit keer laten de 'clercs' het niet afweten. Het debat speelt zich nu echter niet af op de universiteiten, maar in de kranten en op de televisie.

De telefonist van het Collège de France zegt dat de toestand rustig is. De meeste colleges zijn vanwege de staking afgezegd, alleen die over 'de antieke wereld' en 'de ontwikkeling van de Franse kunstkritiek in de negentiende eeuw' vinden doorgang. Ook op de Sorbonne is weinig te beleven. Het grote amphitheater waar Sartre in mei 1968 zijn beroemde redevoering hield is leeg. Geen openbaar vervoer, geen redevoering.

In een hal omzoomd door beelden van dode Franse hooggeleerden, voeren studenten van de sportacademie actie voor een betere accommodatie. De affiches roepen op tot deelname aan twee avonden: die in disco 'de Sneeuwstorm' en de kerst-house X-mas 007.

Sartre is dood en begraven en zijn naam is al twee weken nergens gevallen. Oproepen tot revolutie zijn nog niet gehoord en het woord klassenstrijd is vervangen door 'hekel aan elites' - een term waarmee Chirac overigens zelf aan de haal is gegaan tijdens zijn campagne, toen hij de vloer aanveegde met de arrogante bestuurlijke klasse.

Fel gedebatteerd wordt er zeker, maar het intellectuele landschap is na een serie aardschokken (mislukking van het socialistische experiment onder Mitterrand, val van de Muur, oorlog in Joegoslavië, opdringende internationale integratie, de overwinning van Chirac) veranderd in een even grote chaos als het Parijse verkeer.

Met de stakers en de bonden bevindt de voormalige communist Bourdieu zich - bien etonné - in hetzelfde kamp als de gaullistische kamervoorzitter Séguin, die niets ziet in bezuinigingen alleen maar voor het twijfelachtige genoegen van het EMU-lidmaatschap. Bezuinigingen leiden vooralsnog alleen maar tot minder banen, niet tot meer, luidt het argument.

Dezelfde redering volgt de zichzelf 'links-nationalist' noemende historicus-demograaf Emmanuel Todd, die meent dat de Franse elite verblind is door de 'harde franc'. Hij wil de franc devalueren, zodat de export aantrekt en daarmee de economische activiteit. Met de Europese Unie wordt het toch niets. Waarom moet Frankrijk zich voortdurend aanpassen aan de Duitsers?

Zo tekent zich aan de kant van de stakers een intellectueel gezelschap af dat met rechts of links weinig te maken heeft, maar dat hecht aan traditie, Franse waarden, soevereiniteit en nationalisme. Deze groep vindt dat de politiek het voor het zeggen hoort te hebben, en niet de economie. In hun gedachtengang past de Keynesiaanse methode om de economie op gang te helpen door overheidsinvesteringen, een economische kuur die altijd wonderwel aansloot bij de centralistische en betrekkelijk gesloten Franse economie.

Maar de Keynesiaanse methode werkt niet meer, schrijft Europees commissaris Yves-Thibault de Silguy in le Monde. Frankrijk moet net als de anderen zijn tekorten wegwerken, anders laat de vrije markt de munt instorten, net als het Britse pond en de lire is overkomen. Hij bevindt zich aan de zijde van de kille rekenaar Juppé, samen met bijvoorbeeld de multiculturalist Daniel Cohn-Bendit. Rode Dany (in 1968) vindt dat de Fransen boven hun stand leven. Daar staat ook de denkende ondernemer of ondernemende denker Alain Minc, die zichzelf 'libéral de gauche' noemt en vindt dat aan het corporatisme van de bonden en de voorrechten voor ambtenaren een eind gemaakt moet worden. Want die voorrechten gaan ten koste van de drie miljoen werklozen.

De socioloog Alain Touraine vat de geestesgesteldheid van dit verbond wat optimistisch samen: 'Open tegenover de wereld, accepteert verschillen, wijst niet uit naam van de universele principes van Frankrijk de immigranten af.'

Die openheid is betrekkelijk nieuw voor een land dat altijd meer een boodschap voor de wereld heeft gehad dan het een boodschap ontving. Frankrijk worstelt. Met de werkloosheid en de staatsschuld, met het onbegrip tegenover de kernproeven, met de positie van tweede violist in Europa. Met de statuur van zijn intellectuelen. The Economist schreef in een speciale bijlage over Frankrijk: 'Zelfs de filosofen lijken niet meer wat ze geweest zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden