Integratie-expert: 'Inburgering, dat bespreek je als overheid niet in de moskee'

Walter Palm: 'Draagvlak is het sleutelwoord'

De overheid heeft zo radicaal haar banden met migrantenorganisaties doorgesneden dat het draagvlak voor beleid in gevaar komt. Dat zegt Walter Palm, die bijna 35 jaar betrokken was als 'integratieambtenaar'. 'En draagvlak is het sleutelwoord voor succesvolle integratie.'

Minister Asscher in de Kuba Moskee in IJmuiden, geflankeerd door de imam en de voorzitter, en links toenmalig burgemeester van Velsen Franc Weerwind. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Naar een moskee gaan om te overleggen met migrantengroeperingen, dat kan een overheid beter niet doen. Want zo geef je automatisch meer invloed aan de islam. 'Een moskee is voor religieuze zaken. Daar ga je niet praten over inburgering', zegt Walter Palm. 'Met het oog op de scheiding kerk en staat, geeft de overheid daarmee een verkeerd signaal af.'

Palm weet waar hij het over heeft. Vanaf de lancering van de eerste Minderhedennota in 1983 was hij erbij. Bij de vaak verhitte debatten in de Tweede Kamer over de maatschappelijke positie van gastarbeiders, buitenlanders, migranten, moslims. Sinds 1 februari is hij met pensioen, na bijna 35 jaar werkzaam te zijn geweest als 'integratieambtenaar'.

De eindbalans stemt weinig optimistisch. De samenleving polariseert terwijl de overheid minder snel en adequaat kan interveniëren bij oplopende spanningen. En dat met name doordat het fijnmazige netwerk van representatieve organisaties van etnische gemeenschappen in verval is geraakt. 'Migrantengroepen hebben minder invloed op het beleid', zegt Palm, 'waardoor het minder draagvlak en dus minder kans van slagen heeft. Zonder draagvlak is elk beleid tot mislukken gedoemd.'

Hij kan nu vrijuit praten, zegt Palm. Hij is geen verantwoording meer schuldig aan zijn minister. Hij wil een lans breken voor herinvoering van een gemoderniseerd Landelijk Overleg Minderheden (LOM). Dat werd in 2011 abrupt afgeschaft door het kabinet-Rutte I. Deze overlegstructuur, een vorm van doelgroepenbeleid, was niet meer van deze tijd, was destijds het voornaamste argument. De overheid moest burgers voortaan als individuen gaan benaderen. Immers: 'Niet de afkomst telt, maar de toekomst.' In het politieke debat anno 2017 is daar weinig van te merken.

Palm werd destijds overvallen door het besluit, zegt hij. 'Zonder evaluatie werd het kind met het badwater weggegooid, duidelijk ingegeven door politieke motieven. Rutte I had gedoogsteun van de PVV.'

Zelf heeft Palm geen politieke kleur. Zijn kompas zijn de idealen van de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Met dat kompas heeft hij zestien ministers gediend. Soms drie in één jaar. Palm: 'Die ook nog eens van verschillende politieke kleur waren. Dat vergt veel van een beleidsambtenaar.'

Integratiedeskundige Walter Palm.

Hij doelt op 2010, toen hij achtereenvolgens te maken kreeg met Eberhard van der Laan (PvdA), tijdelijke integratiewaarnemer Eimert van Middelkoop (ChristenUnie) en Piet Hein Donner (CDA).

Palms taak was regeerakkoorden zo goed mogelijk uit te werken. Toen hij begon, op 1 augustus 1982, was de invloed van de ambtenarij, ook wel 'de vierde macht' genoemd, veel groter, zegt hij. 'Onder Paars I en -II is die macht teruggedraaid. Maar hoe groot die macht ook was, altijd gold: als iets goed ging, had de minister het gedaan, ging het slecht, dan werd de vinger gewezen naar de ambtenarij.'

Waarom was u zo onthutst over het besluit het LOM op te doeken?

'Via inspraakorganen krijgt de overheid te horen wat er leeft onder bepaalde bevolkingsgroepen. Minderheden krijgen zo de mogelijkheid om invloed te hebben op het beleid, waardoor dat kansrijker wordt. Dat concept werd ineens bij het grof vuil gezet.'

Hij slaat de Volkskrant op van 20 mei 2016. Opening krant: 'Nederland verspilde terreurkennis.' Palm: 'Dit is mijn verhaal.'

In het artikel wordt geconstateerd, door onderzoekers van de Universiteit Utrecht, dat toen de terreurdreiging ogenschijnlijk was verminderd cruciale netwerken en capaciteit verloren zijn gegaan. Toen de eerste golf Nederlandse strijders naar Syrië was vertrokken en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid het dreigingniveau opschaalde naar 'substantieel' , waren die netwerken weer broodnodig.

Welke les moet de overheid hieruit trekken?

'Dat draagvlak creëren en onderhouden cruciaal is. Anders is elk beleid tot mislukken gedoemd. Dat is ook de grootste fout die we hebben gemaakt bij de lancering van de eerste Minderhedennota op 15 september 1983. We hadden een goed verhaal, maar hebben onvoldoende uitgelegd dat Nederland van een emigratie- een immigratieland is geworden.'

Wat was het goede verhaal?

'Toen al was duidelijk dat de gastarbeiders, die in de jaren zeventig massaal naar Nederland kwamen, geen passanten zouden zijn. Ons beleid was gericht op drie domeinen: wonen, weten, werken. De drie W's. Niet bedoeld om gastarbeiders te vertroetelen, maar omdat we wisten dat ze zouden blijven. Dat proces hadden we moeten uitleggen aan zowel de Nederlandse samenleving als aan de migranten zelf.'

Wanneer werd duidelijk dat draagvlak ontbrak voor het integratiebeleid?

'VVD-minister Hans Dijkstal erkende de noodzaak van overleg in een vroeg stadium met representatieve inspraakorganen. Toen in september 1996 het wetsontwerp Wet Overleg Minderheden bij hem voorlag om aangeboden te worden aan de Tweede Kamer, vroeg hij mij: 'Walter, met wie krijg ik problemen?' Alleen met de VVD-fractie, zei ik. 'Dan doe ik het', zei hij. 'De wet werd aangenomen en werd in 1997 van kracht.

'Drie jaar later kwam Paul Scheffer met zijn essay Het multiculturele drama. Hij beschrijft daarin het achterblijven van hele generaties allochtonen en de vorming van een etnische onderklasse. Kort daarna, op 21 februari 2000, was het 'Schefferdebat' met minister Roger van Boxtel in de Rode Hoed. De mensen waren boos.

'De verkleuring van de samenleving had hen overvallen. Sommigen voelden zich vreemdeling in eigen land. Weer anderhalf jaar later, na de terroristische aanslagen van 11 september 2001 in Amerika, was Leiden echt in last. Niet alleen de verkleuring schuurde, maar men begon ook vraagtekens te zetten bij de gekleurde buurman. Misschien is hij wel een terrorist. De boze burger werd een bange blanke burger.'

Sindsdien zijn de verhoudingen verder geëscaleerd. Heeft de LOM-structuur dan wel effect gehad?

'Zeker wel. Denk alleen maar aan de LOM-functie van het kanaliseren van spanningen.'

Hij noemt de internetpremière van Wilders' anti-islamfilm Fitna op 27 maart 2008. In de maanden daarvoor was daar ophef over ontstaan in Nederland, maar vooral ook in de islamitische wereld. Palm zat die avond met minister Ella Vogelaar in een soort crisiscentrum te wachten op wat komen zou. Ze waren op het ergste voorbereid. De reacties vielen mee. Rellen bleven uit. Zelfs in de moslimwereld bleef het rustig, mede door alle acties die vanuit Nederlandse migrantenorganisaties richting de moslimwereld waren ondernomen.

Palm: 'Het is toen erg goed gegaan. Niet in de laatste plaats vanwege het intensieve overleg met minderhedenorganisaties. Die distantieerden zich van gewelddadige en provocatieve acties en riepen op tot kalmte.'

Tot 2011 werd niet getwijfeld aan het nut van het LOM, zegt Palm. 'In 2003 werd onder leiding van premier Balkenende overlegd met migrantengroepen na de Amerikaanse inval in Irak. Ook Hilbrand Nawijn van de LPF, toen minister van Vreemdelingenzaken, zag de noodzaak van dergelijk overleg. VVD-minister Rita Verdonk zat maandelijks met LOM-partners rond de tafel. Dat betaalde zich uit toen Theo van Gogh werd vermoord. Om 5 uur 's middags al kwamen LOM-partners bijeen op het ministerie van Justitie. Meteen werd een collectieve boodschap afgegeven: 'Wij distantiëren ons.' Een mooi statement, juist met het oog op blanke, boze burgers.

'Ik blijf het zeggen: draagvlak, draagvlak, draagvlak. Dat is het sleutelwoord voor succesvolle integratie. Draagvlak dwing je niet af, daar moet je continu aan werken. Op alle fronten.'


Hoe zinvol is structureel overleg met migrantenorganisaties?

Rita Verdonk oud-minister van Vreemdelingenzaken en Integratie

'Als je als overheid wilt weten wat er speelt in migrantengemeenschappen, dan heb je een soort LOM-structuur nodig. Het lijkt me nuttig die opnieuw op te zetten, maar dan wel veel professioneler en aan de tijd aangepast.

'Bij mij kwamen er wel mannen binnen in driedelig grijs die slecht Nederlands spraken. Ik stond erop dat er vrouwen en jongeren instroomden. Dat verander je niet van de ene op de andere dag. Je hebt doorzettingsvermogen nodig om met al die groepen een open gesprek te voeren. Soms was het net een Poolse landdag. Het was een grote uitdaging om al die visies op één lijn te krijgen. Ik heb er altijd het belang van gezien.'

Beeld Novum

Ahmet Azdural Inspraakorgaan Turken in Nederland (IOT)

'In 2017 is een overlegorgaan van minderheden misschien wel meer dan ooit noodzakelijk. Vreemd is dat de overheid wel overlegt met boeren, met werknemers en werkgevers, met gehandicapten, maar niet structureel met Nederlanders met een migratieachtergrond. Sinds het LOM is opgedoekt, bestaat het flexibele overleg. Dat komt van bovenaf. Er is geen proactieve inbreng van minderheden. Na de couppoging in juli in Turkije liepen de onderlinge spanningen in Nederland snel hoog op. Dat zou niet of niet in die mate zijn gebeurd als er structureel overleg was geweest. Er is wel een overlegorgaan met de Turkse regering, maar niet met de Nederlandse.'

Beeld Novum

Bouchaib Saadane voozitter Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders (SMN)

'Sinds het LOM is gestopt, heeft de overheid geen partner meer om mee te sparren, bijvoorbeeld op het terrein van radicalisering. Een maatschappelijk probleem, dat niet alleen Marokkaanse Nederlanders aangaat. Gelukkig konden we het SMN in de lucht houden. We hebben op eigen initiatief de Hulplijn Radicalisering opgezet. Ook de overheid is actief. Die zet radicaliseringsspecialisten in. Maar die dragen het stempel van de overheid en dat wekt wantrouwen op. Het SMN heeft een breed landelijk netwerk en kan zo een brug slaan tussen de overheid en de gemeenschap. We moeten met de tijd mee, meer sturen op zelfredzaamheid.'

Beeld Novum

Dzsingisz Gabor voorzitter Vluchtelingenorganisaties Nederland (VON)

'Toen minister Dijkstal het LOM oprichtte, vierde het multiculturalisme hoogtij. We leven nu in een andere wereld. Beleid uitvoeren via etnische lijnen werkt niet meer. In 2005 kwamen wij al tot de conclusie dat het LOM niet zo zinvol meer was. Opsluiten in eigen kring is niet bevorderlijk voor de sociaal-culturele integratie. Dat hebben we de afgelopen decennia ervaren. Het integratiebeleid is volledig mislukt. Bij een LOM in een modern jasje zullen wij ons niet zomaar aansluiten. De minderhedengroepen zijn gigantisch divers. Met wie moet je allemaal niet om de tafel? Bovendien worden vluchtelingen in zulke overleggen te vaak als slachtoffers benaderd.'

Beeld Novum
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.