REPORTAGE

Inteelt, niet verkeer, grootste bedreiging otterpopulatie

Wageningse onderzoekers hebben ontdekt dat niet het verkeer, maar inteelt de grootste bedreiging is voor de otterpopulatie. 'Er is een hele groep nieuwe otters nodig.'

Onderzoeker Dennis Lammertsma weegt een dode otter. Alle otters die in Nederland dood worden gevonden komen hier terecht.Beeld raymond rutting / de Volkskrant

De otter ligt er vredig bij op de sectietafel; op zijn rug, het hoofd opzij en de pootjes de lucht in. Zo zou je - in theorie - een slapende otter in het wild kunnen aantreffen. Alleen het bloed in de mond en op de snorharen verraadt dat er iets mis is. De mannetjesotter werd in november bij het Friese dorp Spanga doodgereden. 'Verbrijzelde onderkaak en schedel', stelt onderzoeker Dennis Lammertsma vast, terwijl hij met zijn vingers de otterkop bevoelt. 'Hij heeft één harde tik gehad.'

Alle dood gevonden otters in Nederland belanden vroeg of laat op de snijtafel van Lammertsma en zijn collega Hugh Jansman van onderzoeksinstituut Alterra, onderdeel van de universiteit van Wageningen. Daar liggen ze in de vriezer tot het tijd is voor het onderzoek. De ottersectie is een belangrijk middel om de populatie in de gaten te houden.

De onderzoekers speuren naar afwijkingen en leggen het dna-profiel van de otter vast. Vooral dat laatste is belangrijk. Een duurzame otterpopulatie heeft voldoende genetische variatie nodig. Maar eind december berichtte Alterra dat het daar mis dreigt te gaan. Niet het verkeer is de grootste bedreiging van de otter, maar inteelt.

Geroutineerd snijdt Lammertsma de huid open van de Friese otter die sinds vijf minuten '15/006' wordt genoemd, naar het jaar en sectievolgorde. Een glanzende berg organen komt tevoorschijn. Alles is nog intact, een zeldzaamheid volgens Jansman.

Nu wordt met een mesje de volle maag van de otter losgesneden en in een bakje geleegd. De weegschaal geeft 550 gram maaginhoud aan. Vier vissen zijn nog te ontwaren. 'Die had net een goede lunch gehad', grapt Lammertsma, terwijl een zure lucht zich door het lab verspreidt. Jansman fotografeert de visbrij en noteert daarna wat gegevens: lengte (1,18 meter), gewicht (8,4 kilo), onderhuids vet ('matig'). De lever, nieren, milt; alles wordt gewogen en geregistreerd.

Genetische armoede

De otter werd in 2002 opnieuw geïntroduceerd in Nederland, nadat die eind jaren tachtig was uitgestorven. 31 otters in nationaal park de Weerribben-Wieden werden de founding fathers van de nieuwe Hollandse otter. Het project leek een succes: de populatie groeide naar 140 exemplaren. De dieren doken op in nieuwe leefgebieden als de Nieuwkoopse Plassen, het Leekstermeer en de Ooijpolder.

De zwerftochten gingen echter niet ver genoeg. Omdat de otters geïsoleerd leven van andere populaties en slechts een paar - dominante - mannetjes en vrouwtjes zorgen voor de voortplanting, is sprake van toenemende genetische armoede. Dit kan op termijn de vruchtbaarheid van wijfjes aantasten. Dan is sprake van een 'inteeltdepressie'.

Ook kunnen de otters minder resistent worden voor ziektes. 'Heel af ten toe zien we nu al afwijkingen aan het gebit of de testikels', aldus Jansman. Of dat het directe gevolg is van inteelt blijft gissen. Hij pleit voor het bijzetten van vers bloed. 'Als je op goede plekken, binnen het bereik van de Weerribben, een groepje neerzet, fungeert dat als een magneet op zwervende dieren. Dan neemt de verkeerssterfte af.'

De organisatie ARK Natuurontwikkeling kreeg drie jaar geleden van het ministerie van Economische Zaken toestemming otters bij te plaatsen. Vorig jaar kreeg natuurgebied De Gelderse Poort er een mannetje en een wijfje uit Duitsland bij die genetisch niet verwant zijn met de Nederlandse otters. ARK is van plan dit voorjaar weer otters toe te voegen, zegt Bart Beekers van ARK, 'maar het moet wel doordacht. Vorig jaar werden we verrast door twee otters die op eigen kracht het gebied hadden bereikt. Daarna hebben we de bijzetplannen aangepast.'

(Tekst loopt verder na grafiek)

Beeld anp
Beeld de Volkskrant

Dodelijke snelweg

Staatssecretaris Sharon Dijksma (Landbouw) laat via haar woordvoerder weten het meerjarige ARK-project afdoende te vinden. Jansman is het daar niet mee eens. 'Het effect van één vrouwtje bijplaatsen is marginaal. Dat gaat niet voor voldoende genetische versterking zorgen. Daarvoor heb je een hele groep nieuwe otters nodig.' Volgens de Nederlandse natuurorganisaties is sprake van een duurzame populatie als er 500 vrouwtjes en evenveel mannetjes zijn. Gezamenlijk willen ze dat aantal bereiken in 2020.

Naast het bijplaatsen van otters pleiten Jansman en Lammertsma voor het aanpakken van verkeersknelpunten. Naar schatting veertig otters kwamen vorig jaar om in het verkeer. Vooral de jonge mannetjesotter is het slachtoffer. Die moet, weg van de dominante mannetjes, op zoek naar een eigen leefgebied, dat gemiddeld 10 vierkante kilometer groot is. Die zoektocht gaat niet altijd via water of groenstroken. Tachtig procent van de jonge otters sneuvelt op de weg.

Het Gerechtshof in Den Haag bepaalde in november dat de staat verplicht is 21 verkeersknelpunten voor otters aan te pakken. Rijkswaterstaat gaat extra tunnels en gaasrasters aanleggen. Dit gebeurt allereerst bij de A6, een voor otters zeer dodelijke snelweg.

Otter 15/006 ligt aan het eind van de sectie met een gapend gat in zijn buik op de ijzeren tafel. Hij was slechts 13 of 14 maanden oud, schat Lammertsma. Dat kan hij aflezen aan het gebit en het penisbot van de otter, nadat hij de huid er in een schaaltje vanaf heeft gekookt. De mens ontbeert zo'n penisbot. 'De otterwereld heeft geen viagra nodig', zegt Jansman lachend. Als laatste wordt een stukje spierweefsel in een buisje gestopt, voor het dna-onderzoek.

De volgende otter is alweer gearriveerd. Voor de deur staat Carl Derks van de otterwerkgroep Overijssel. In december vond hij langs de Dinkel uitwerpselen van een otter, het eerste teken van het dier in Twente sinds 1950. Nu ligt de otter in zijn groene boodschappentas. Het dier werd op 2 januari overreden bij een sluis in de buurt van Ootmarsum. Op de Ottershagenweg nog wel, zegt Derks bedrukt.

In een potje met pure alcohol heeft hij een aantal keutels bewaard, voor dna-onderzoek. Stiekem hoopt hij dat de keutels van een andere otter blijken te zijn. 'Dat betekent dat er nog een is.' Zijn otter, 15/007 gedoopt, krijgt in ieder geval nog een tweede leven. Hij zal vanwege zijn historische waarde opgezet te zien zijn in het Natuurmuseum Enschede.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden