'Inspectie verraadt het onderwijs'

'De inspectie is een gesloten bolwerk met autistische trekjes.' Schooldirecteur Herman Godlieb is een bescheiden en beminnelijk man, maar de afkeer van alles waar de onderwijsinspectie voor staat zit diep. Vorige maand werd een naburige school bezocht in aanwezigheid van de hoogste baas, de inspecteur-generaal. Zwak, luidde het vonnis. 'Volkomen onterecht', zegt Godlieb, 'de scores zijn precies wat van deze leerlingen mag worden verwacht.'


Het gaat Godlieb niet om zijn eigen drie basisscholen in Pekela. Het hele systeem waarmee basisscholen in Nederland worden beoordeeld deugt niet: verkeerde uitgangspunten, te grof meetinstrument, volkomen onterechte etiketten zwak en zeer zwak, met alle gevolgen van dien.


Zonder veel succes kaartte Godliebzijn diagnose aan bij politiek, onderwijskundigen en natuurlijk de inspectie zelf. Nu is hij met medestanders en een twintigtal wetenschappers de actie 'Red het basisonderwijs!' begonnen: 'Er zijn nu zo'n zeshonderd zwakke scholen in Nederland, maar ik vrees dat het er straks veel meer zijn.'


'Natuurlijk zijn er scholen die beter kunnen. Alleen mag je met deze meetwijze zulke zware conclusies niet trekken. Steeds meer schooldirecteuren zijn boos dat ze ongelooflijk hun best doen, maar te maken krijgen met broddelwerk van de inspectie. Ze zeggen: de inspectie mag elke dag langskomen om te kijken of we het goed doen, maar wel met een fatsoenlijk meetinstrument.'


'Ze deelt de etiketten zwak en zeer zwak op deels onjuiste gronden uit, terwijl dat predicaten zijn waar scholen veel last van hebben. Ik heb niets tegen beoordeling op prestaties. Ik heb dat 36 jaar lang gedaan. Maar onderwijsopbrengsten zijn niet alleen maar taal en rekenen. Het onderwijs verschraalt. Je kunt leerlingen leren hun toets beter te maken, maar slecht onderwijs overhouden.'


'Ik vroeg mijn collega's laatst: doen jullie nog wel eens iets aan zingen of dramatische expressie? Geen tijd, moet maar in de projectweek. Al die prestaties op rekenen en taal worden in de teamvergadering besproken. Die leerkracht zorgt er dan wel voor dat zijn resultaten op orde zijn. Vaak schijnresultaten - een beetje meer tijd erin steken scheelt snel een paar punten. We bewijzen er de kinderen geen dienst mee.'


'Goed onderwijstoezicht kijkt naar de toegevoegde waarde: wat voegt een school toe aan wat kinderen kunnen? Het toezicht hier is sterk gebaseerd op de Cito-eindtoets. In de gegevens die Cito bij de inspectie aanlevert, voert ze een bewerking uit op basis van de opleiding van de ouders. Feitelijk houdt de inspectie hierdoor nog maar rekening met twee groepen: kinderen van ouders met bijna geen opleiding, en de rest. Maar binnen die restgroep zitten zowel kinderen van ouders met alleen een paar jaar mavo, als die met een academische graad. Dat maakt veel uit.


'Ook intelligentie en thuissituatie bepalen de potentie sterk. Maar nergens wordt hierop gecorrigeerd. Zo legt de inspectie scholen langs een onbetrouwbare meetlat. Hoe kun je nou met zulke grote onzekerheden zeggen of een school op of onder zijn norm presteert? Wrang genoeg werkt de inspectie zelf wel met heel kleine marges: als je maar een klein beetje onder de verwachte resultaten zit, val je al in het vakje zwak.'


'Onderzoek toont dat 80 procent van de succesfactoren buiten de invloed liggen van de school. Het grootste deel van de rest is de kwaliteit van de leerkracht. Als je die goed opleidt en al dat wantrouwen verdwijnt, komen passie en enthousiasme terug. Bij het schoolbezoek zou ik ervaren schooldirecteuren betrekken. Dat gebeurt in het hoger onderwijs ook, met visitatiecommissies. Beter dan de huidige afrekencultuur.


'In het noorden speelt nog iets: al jaren is bekend dat de schoolresultaten in de noordelijke provincies achterblijven bij het gemiddelde. Ligt aan de scholen, zeggen sommige onderzoekers, want een lagere gemiddelde intelligentie ligt niet voor de hand. Maar daar ligt natuurlijk wel degelijk een verklaring. Rondom Eindhoven, met al zijn technologie, is de gemiddelde intelligentie hoger. In het noorden zijn generaties achter elkaar mensen met potentie weggetrokken naar de Randstad. Ook nu is er maar weinig hoogwaardige arbeid. Dan zegt de inspectie: ja, maar we kijken ook naar andere zaken, zoals betrokkenheid en zelfstandig werken. Maar bovengenoemde verschillen werken ook daarin door. Zo zwem je in een fuik. Ik twijfel niet aan de bedoelingen van de inspectie: ze willen het onderwijs verbeteren, maar bereiken het tegenovergestelde.'


'Tot een jaar of tien geleden werd een school beoordeeld op basis van pedagogisch commentaar. Je zag bijna uit naar de komst van de inspecteur. Die keek goed, was betrokken en inspirerend. Je had boeiende gesprekken met zo'n man, kreeg adviezen waar je wat aan had. Nu zit iemand te wroeten in papier en rekenmodellen, en zegt dan: de resultaten zijn voldoende. Voldoende? Gelet op de samenstelling van de klassen zijn die resultaten hartstikke goed!


'De inspecteurs met onderwijsbetrokkenheid zijn gillend weggelopen, de technocraten zijn gebleven. De inspectie laat haar oren te veel hangen naar de politiek. Daarmee verraadt ze het onderwijs.'


'De inspectie heeft zich in een doodlopend pad laten drukken, vanuit het adagium dat alles te meten is. Te laat hebben ze zich gerealiseerd dat dit geen goede methode is. Maar ze kunnen niet meer terug: gezichtsverlies. Bij alle kritiek zeggen ze nu: dit is het beste dat we hebben. Maar het best mogelijke kan heel slecht zijn. Wetenschappers kraken deze methode onder meer omdat de nulmeting ontbreekt. Bij het voortgezet onderwijs kun je nog de toegevoegde waarde na de Cito-eindtoets onderzoeken. Maar voor de basisschool bestaat zoiets niet. Het is onmogelijk alles wat schoolsucces beïnvloedt goed in beeld te brengen. Toch is het hele toezicht op die grofheid gebaseerd. Je repareert geen horloge met een hamer.


'Het huidige risicogerichte toezicht heeft de inspectie zelf in elkaar geknutseld. Zij bepalen de normen, zij voeren het uit en leggen sancties op. En klagen kun je ook alleen bij de inspectie zelf. Een school kan nergens heen. Het is feodaal. Feitelijk hebben we hiermee staatspedagogiek gekregen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden