Insecten verzamelen in het paradijs KLASSIEK RELAAS OVER TOCHT DOOR AMAZONEGEBIED NA 135 JAAR VERTAALD

NEGERS WORDEN nog negers genoemd. Indianen heten indianen of roodhuiden of wilden en zijn onder te verdelen in onbeschaafd, half beschaafd en beschaafd....

Politiek correct taalgebruik is van veel later zorg. De reiziger in het Brazilië van halverwege de vorige eeuw verloochent zijn afkomst uit de 'beschaafde' wereldmacht Engeland niet en toetst en meet aan de hand van de normen en waarden die hem zijn bijgebracht. En toch bezondigt de Engelse naturalist Henry Walter Bates in wat George Orwell het mooiste Victoriaanse reisverhaal noemde, zich niet één keer aan neerbuigende beschrijvingen van de mensen die hij tegenkomt tijdens zijn langdurige verblijf in de grotendeels onontdekte binnenlanden van Brazilië.

Bates legt ook uit waarom er geen tegenstrijdigheid hoeft te bestaan tussen zijn thans als rauw of simplistisch ervaren maatstaven en de manier waarop hij over de inheemse bevolking schrijft. Vlak voor zijn vertrek uit Brazilië concludeert hij 'hoe onvergelijkelijk superieur het geciviliseerde bestaan in Engeland is, waarin gevoelens, smaken en intellect volop voedsel vinden, ten opzichte van de spirituele steriliteit van het halfwilde bestaan, ook al leid je dat in het paradijs'.

Maar het 'geciviliseerde' dat Bates voor ogen staat, heeft zijn beperkingen. 'Sombere winters en natte zomers', maar ook 'drommen morsige fabrieksarbeiders, die bij het krieken van de dag naar hun werk werden geroepen door fabrieksbellen, armenhuizen, kleine kamertjes, overbezorgdheid en slaafse vormelijkheid' doemen in zijn herinnering op als 'stompzinnige taferelen', waarvoor hij een land gaat verlaten, 'waar ik net als driekwart van de bevolking als een zigeuner had geleefd op de eindeloze rivieren en in de grenzeloze bossen'.

Zijn boek komt in 1863 uit bij de Londense uitgeverij John Murray onder een gortdroge titel die de inhoud uitstekend weergeeft, maar die potentiële kopers nu de winkel uit zou jagen: The Naturalist on the River Amazons: a record of adventures, habits of animals, sketches of Brazilian and Indian life, and aspects of nature under the equator, during eleven years of travel.

Bates' klassieke relaas van zijn avonturen en ervaringen in het Amazonegebied zijn 135 jaar later voor het eerst in een Nederlandse vertaling verschenen. Beter laat dan nooit. Natuurvorser op de Amazone, in de voortreffelijke vertaling van Ruud Rook, is nog altijd een fascinerende ontdekkingsreis van een gedreven man die over een soepele pen en een scherp waarnemingsvermogen beschikt .

De lezer reist met Bates mee en raakt geboeid door de mensen met wie hij in contact komt, de dorpen die hij aandoet, de jacht op schildpadden en krokodillen, de epidemieën die ware slachtingen aanrichten, de indianen die elkaar de hersens inslaan, en niet in de laatste plaats door de afhankelijkheid van autochtone gidsen en roeiers zonder wie de reiziger niet aan ontdekken toekomt.

Vooral het huiveringwekkende natuurgeweld van tropische stormen en kolkende rivieren knalt zo krachtig de pagina's af dat de lange, juichende beschrijvingen van nieuwe diersoorten - daar gaat het per slot van rekening om - als een rustpunt gaan fungeren.

Langdradig is Bates nooit en hij kan aangenaam relativeren. Bij zijn terugkeer in Pará, na een jarenlang verblijf in het binnenland, toont hij zich verrast door de waardering die veel notabelen voor zijn inspanningen hebben. 'Maar in feite is het achterland nog steeds de sertao (wildernis) - terra incognita voor de meeste inwoners van de zeehaven. Iemand die uitsluitend met wetenschappelijke oogmerken zevenenhalf jaar had doorgebracht met het verkennen daarvan, gold in zekere zin als een zonderling.'

Ook over de ontberingen die hij heeft ondergaan, is hij nuchter. Hij beperkt zich tot terloopse opmerkingen en constateert dat hij veelvuldig slecht en te weinig heeft gegeten, te hard heeft gewerkt en te lang aan de zon blootgesteld is geweest. Inmiddels is zijn gezondheid zo slecht dat hij geen tochten meer kan ondernemen en naar Engeland moet terugkeren.

Bates, zoon van een kousenfabrikant, verdiept zich al op jonge leeftijd in de wetenschap die zich met het bestuderen van insecten bezighoudt. Hij is 15 wanneer hij stage loopt bij een collega van zijn vader. In de avonduren leert hij Grieks en stort hij zich op de entomologie. Drie jaar later publiceert hij zijn eerste wetenschappelijke artikel.

Een toevallige ontmoeting krijgt verregaande wetenschappelijke gevolgen. In 1845 raakt Bates in de bibliotheek van Leicester in gesprek met Alfred Russel Wallace. Hij mag zich op dat ogenblik een ervaren verzamelaar van kevers noemen; de collectie van Wallace verkeert nog in het beginstadium. Hun gezamenlijke interesse vormt de basis voor een hechte vriendschap, ondanks hun langdurige omzwervingen, waarbij zij slechts één keer een gezamenlijk reisdoel hebben.

Voyage of the Beagle, het in 1839 verschenen reisjournaal van Charles Darwin, maakt diepe indruk op de amateur-natuurvorsers, evenals Voyage up the River Amazon, Including a Residence at Pará, dat zij in 1847 onder ogen krijgen. In datzelfde jaar wonen zij een lezing bij van de schrijver hiervan, een Amerikaanse vlinderdeskundige. Na een bezoek aan het British Museum, dat destijds al in het bezit was van een collectie vlinders uit het Amazonegebied, staat hun besluit vast: zij willen in hetzelfde gebied insecten verzamelen.

In 1848 vertrekken ze voor eigen rekening naar Pará om natuurhistorische specimina te verzamelen die ze via hun voortreffelijke Londense agent Samuel Stevens (een tussenpersoon die de kluit nu eens niet belazert) verkopen aan musea en gefortuneerde particulieren; een thans bij wet verboden manier van handeldrijven.

Bates en Wallace samen op reis: dat moet op z'n minst interessante dialogen opleveren. Vergeet het maar. Wallace figureert in het reisverslag van Bates. Zijn naam wordt een paar keer genoemd en daarmee houdt het op. In 1850 scheiden zich hun wegen. Bates noemt geen reden. Een conflict lijkt de scheiding niet te hebben geforceerd. Ze blijven met elkaar corresponderen en als vrienden omgaan.

A CHTERAF IS de conclusie gewettigd dat de scheiding van groot wetenschappelijk belang is geweest en uiteindelijk tot twee meesterwerken in de reisliteratuur heeft geleid. Wallace reist in 1854 af naar het huidige Maleisië en Indonesië en bedenkt tijdens zijn omzwervingen een theorie over evolutie door middel van natuurlijke selectie, die vrijwel overeenkomt met de ideeën van Darwin.

Aangespoord door de manuscripten die Wallace hem vanuit het Molukse eiland Ternate ter beoordeling toestuurt, publiceert Darwin in 1859 zijn befaamde boek On the Origin of Species bij Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life. Met zuinige dank aan Wallace; de mede-opsteller van de evolutietheorie komt er bekaaid af.

In 1862 keert Wallace terug in Engeland en dat is precies het jaar waarin Bates een geruchtmakend artikel over dierlijke mimicry schrijft. In Contributions to an Insect Fauna of the Amazons Valley toont hij aan dat sommige diersoorten zich verdedigen tegen aanvallers door hetzelfde uiterlijk aan te nemen als minder eetbare of agressievere soorten. Darwin is enthousiast en brengt hem in contact met Murray. The Naturalist on the River Amazons is het resultaat van die ontmoeting. Pas in 1869 verschijnt The Malay Archipelago van Wallace.

Natuurvorser op de Amazone is het derde boek in de reeks Klassieke Reizen van uitgeverij Atlas; Het Maleise eilandenrijk van Wallace was het tweede deel in de serie, die begon met De reis van de Beagle, waarin Darwin zijn veldwerk beschrijft. Dankzij de chronologie die aan het laatste deel is toegevoegd, wordt duidelijk waarom deze drie reisboeken uit de vorige eeuw terecht een serie vormen.

Het verband tussen de - wetenschappelijke - ontdekkingen die Darwin, Wallace en Bates onafhankelijk van elkaar doen, komt ook tot uiting in Indische zeiltocht van Tim Severin, een succesvol reisboekenschrijver die zich het liefst op dezelfde manier verplaatst als de echte ontdekkingsreiziger in vroeger tijden. In Indische zeiltocht laat Severin het schip namaken waarmee Wallace de Molukken en de kop van het voormalige Nederlands Nieuw-Guinea bereisde. Dat is interessant voor scheeps- en zeilliefhebbers, maar in dit geval levert de beoogde meerwaarde van het avontuur niet veel meer op dan wat angstige momenten op zee en tussen akelig scherpe koraalriffen.

Severin doet de reis van Wallace nog eens dunnetjes over in een prettig leesbaar boek. Hij heeft een scherp oog voor de teloorgang van het milieu zonder de lezer bij voortduring in te wrijven hoe erg het allemaal is. Maar vrolijk stemt het allerminst, of het nu gaat om de bedreiging van de paradijsvogels, de vervuiling van ooit azuurblauwe baaien, het leegvissen van de Molukse wateren door Taiwanezen en Koreanen, de schaamteloze roof van schildpaddeneieren, de aantasting van het koraal of de meedogenloze houtkap.

Severin vergelijkt zijn waarnemingen met de (natuur)beschrijvingen van Wallace. Dat is een voor de hand liggende methode die soms gemakzuchtig aandoet. Maar hij weet ook - heel overtuigend - begrip op te brengen voor de bevolkingsdruk die wel ten koste van het milieu moet gaan, en voor onderbetaalde opzichters van natuurparken die sterk in hun schoenen moeten staan om ongevoelig te blijven voor steekpenningen.

Hij is op zijn best als hij koel observerend in het uiterste noorden van Sulawesi de markt van Langowen beschrijft, waar 'in de grootste loods de karkassen van een verbazingwekkende hoeveelheid beschermde en bedreigde diersoorten te koop wordt aangeboden'. De markt van een nietig oord als Langowen staat model voor de grootschalige plundering van een natuurlijke leefomgeving waarin Darwin, Wallace en Bates de bouwstenen vonden voor hun evolutietheorie.

Severin bevestigt niet als eerste en ook niet als laatste wat Bates tot zijn verdriet ondervond bij zijn terugkeer in Pará: 'Tijdens mijn zwerftochten langs de mooie plekjes van weleer in het bos rondom de stad ontdekte ik dat er grote veranderingen waren opgetreden - in mijn ogen veranderingen ten kwade.'

Cees Gloudemans

Henry Walter Bates: Natuurvorser op de Amazone.

Vertaald uit het Engels door Ruud Rook.

Atlas; 431 pagina's; f 59,90.

ISBN 90 254 2235 7.

Tim Severin: Indische zeiltocht.

Vertaald uit het Engels door Pieter Bijker.

Arena; 264 pagina's; f 49,90.

ISBN 90 6974 292 6.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden