Inlichtingendienst MIVD onder vuur

Twee MIVD’ers zijn geschorst wegens fraude. Maar keiharde bewijzen ontbreken. De Tweede Kamer kijkt met toenemende zorg naar de MIVD.

Van onze verslaggever Jan Hoedeman

Twee geheimagenten van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst MIVD zijn tijdens een weekend in 2007 op een supergeheime missie in Amman. Tot hun ergernis stuiten ze op een voicemail wanneer ze op een cruciaal moment een topman van de MIVD proberen te bereiken. Als in Nederland op maandagochtend de kantoren opengaan, reageert een van de twee gepikeerd naar de MIVD-bons: ‘Je hebt een hoog salaris om bereikbaar te zijn!’

Als de mannen later met vertrouwelingen de film terugdraaien, om te kijken waar het vreselijk misging, denken ze dat daar het begin van het spionagedrama ligt. Lange tenen en machogedoe, waardoor een hele inlichtingenketen is opgeblazen en levens in gevaar kwamen. Het is een van de affaires van de laatste tijd die het aanzien van de dienst beschadigt. De rode draad in al die kwesties is de brute manier waarop de MIVD-top met haar mensen omgaat en nazorg negeert, waardoor er ongewenste publiciteit ontstaat.

Het tweetal heeft een nepbedrijf opgericht, maar ze zijn onder eigen naam gevestigd in Jordanië. Om de cover te verbloemen, hebben ze het risico genomen hun gezinnen mee te nemen. Ze willen informatie krijgen die van belang is voor de veiligheid van Nederlandse militairen in Afghanistan.

Dan krijgen ze op 22 mei 2007 te horen dat hun A-status – nodig om op niveau te kunnen functioneren – wordt ingetrokken. Ze zijn geschorst, op verdenking van fraude.

Twee jaar later zijn er drie onderzoeken naar het handelen van de MIVD-leiding uitgevoerd. Die maken zonder uitzondering gehakt van de MIVD. Defensie lijkt te willen schikken achter de schermen. Er wordt nu al maanden onderhandeld. De twee inlichtingenofficieren hebben met hun advocaat een rondje Tweede Kamerleden gedaan. De Tweede Kamer kijkt met toenemende zorg naar de MIVD. Vorige maand zijn Kamervragen gesteld, gisteren beantwoord, maar vanwege de gevoeligheid kan minister Eimert van Middelkoop nergens op ingaan.

In het voorjaar van 2007 deelt generaal-majoor Pieter Cobelens, directeur van de MIVD, mee aan het personeel dat er ‘keiharde en onweerlegbare bewijzen’ zijn tegen de twee uit Amman. Maar ze zijn niet eens gehoord door Cobelens. Het is opmerkelijk, omdat hun directe chef ervan overtuigd is dat er geen sprake is van fraude.

Wat is er gebeurd? De twee zijn afgeluisterd door hun eigen dienst. Een luistervink meende te horen dat ze geld wegsluisden voor hun pensioenvoorziening. Majoor De Ruijter, hoofd van het detachement West van de Afdeling Contra Inlichtingen (ACIV), reist naar Amman. Hij had in 1995 de aandacht, omdat hij de man was die de eigenaar van het fotorolletje in Srebrenica moest vertellen dat de laborant, die zijn hele leven al probleemloos foto’s ontwikkelde en afdrukte, had gefaald bij het fotorolletje waarop belastend materiaal voor de Nederlandse VN-troepen stond.

Ook nu zou De Ruijter een bijzondere rol vervullen. Hij stelt vragen aan de Jordaanse overheid en aan de bronnen van de twee. Hij vindt niets, maar de schijnwerpers komen op het tweetal en hun gezinnen te staan. Ze vinden dat ze halsoverkop moeten afreizen, omdat hun veiligheid gevaar loopt. De Nationale Recherche stelt in mooi ambtelijk jargon vast dat ‘hun cover is gecompromitteerd’ en ‘opgeblazen’. De Ruijter wordt later bevorderd tot luitenant-kolonel en hoofd Bureau Interne Onderzoeken. De timing is bijzonder, het gebeurt twee maanden nadat er een vernietigend rapport is uitgebracht door de commissie-Borghouts.

Commissaris van de koningin Harry Borghouts gaat aan de slag om te zien of er grond is voor de beslissingen om de twee mannen hun A-status te ontnemen. Het rapport-Borghouts, dat in bezit is van de Volkskrant, komt tot de conclusie dat de MIVD op vrijwel alle punten ondeugdelijke conclusies heeft getrokken. Wat Cobelens als ‘keihard en onweerlegbaar bewijs’ zag, blijkt gebouwd op drijfzand. Borghouts signaleert dat bij dit ernstige bedrijfsongeluk sprake was van tunnelvisie. Het onderzoek werd gedaan door mensen met wie zij in een gespannen arbeidsverhouding stonden. Ook de Bezwarencommissie Veiligheidsonderzoeken Defensie stelt eerder dit jaar vast dat de MIVD in de fout is gegaan. Enkele weken geleden is de Commissie Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten begonnen met een onderzoek naar de rechtmatigheid van het afluisteren van de twee operatieofficieren, het vierde onderzoek in anderhalf jaar tijd. Daarop vooruitlopend zegt Defensie in een reactie dat er ‘geen persoonlijke consequenties’ zullen volgen voor het hoofd van de MIVD.

De bijdrage die Cobelens op 28 september 2008 houdt op een congres van de Netherlands Intelligence Studies Asssociation, is in retrospectief pikant. ‘Om te voorkomen dat de MIVD fouten maakt, hebben wij een Devil’s Advocate Team’, zegt Cobelens – overheidsmanager van het jaar 2005. Hij stuurt dat zelf aan. ‘Ze mogen zich met alles bemoeien en moeten kijken of het goed gaat. Zo voorkom je tunnelvisie.’ Het team is door Cobelens niet ingezet op de kwestie met de twee.

Het wezen van een inlichtingendienst is buiten de publieke aandacht te blijven. Een Hyvespagina van Cobelens, met persoonlijke informatie, is verwijderd na kritiek. De ontslagen politiek strategisch analist Tamara van der Halm deed via NOVA haar beklag over het amateurisme van de MIVD.

De Kroaat Robert Samija heeft Nederlandse militairen bijgestaan in operaties. Volgens de staat heeft hij zaken gedaan met de MIVD. Samija zegt dat door hen geld en bescherming was beloofd. Zijn advocaat Michel Uiterwaal: ‘Je wilt niet dat de MIVD te boek staat als een onbetrouwbare club.’

De voorzitters van de militaire vakbonden herkennen het patroon. Cobelens werd aangesteld om orde te scheppen in de koninkrijkjes van de MIVD na de Val van de Muur. Maar hij schiet nogal door, vinden ze. De bonden hebben dossiers van dertien MIVD’ers die langs juridische weg gerechtigheid zoeken. Ze verwachten dat het uitgroeit tot twintig à dertig. Allemaal wandelende tijdbommen die staatsgeheime informatie kunnen prijsgeven. Jan Kleian (ACOM): ‘Mijn stellige indruk is dat MIVD-directeur Pieter Cobelens de knoet er flink over haalt. Het creëert intern een permanente bron van onrust.’

Wim van den Burg van de AFMP: ‘De MIVD gaat onbehoorlijk om met personeel. Wie kritisch is, is persona non grata.’

De vraag dringt zich op of de MIVD een kneuzenclub is of een goede inlichtingendienst. De laatste jaren is de dienst flink uitgebreid van zes- naar achthonderd medewerkers. ‘Het zijn ook groeistuipen waarmee de MIVD kampt’, zegt Van den Burg.

Rob de Wijk, directeur van HCCS (centrum voor strategische studies): ‘De MIVD verkokert bewust informatie. De ene directeur weet soms om veiligheidsredenen niet wat de andere doet. Daardoor krijg je een wazig beeld en dat wordt bewust in stand gehouden. Je kunt eigenlijk nooit weten of de dienst haar werk goed doet.’

Inlichtingendeskundige Roger Vleugels: ‘De kwestie met die twee officieren is van een hemeltergend amateurisme. Het vervelende is dat niemand echt op de hoogte is van wat er achter de schermen speelt. Bij de MIVD zie je pas iets als de emmer overloopt.’

Staatssecretaris Jack de Vries van Defensie zei vorig jaar in het personeelsblad van de MIVD: ‘Nu ik alles van zo dichtbij kan meemaken, vervult het me ook nog met een gevoel van trots.’ Rob de Wijk: ‘De MIVD wordt beoordeeld op zijn fouten. Ze kunnen hun successen niet etaleren en dat is in de publieke perceptie hun grote probleem. Het gaat er veel professioneler aan toe dan de buitenwacht denkt.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden