Inktvraat bedreigt oma's poesie

Oude documenten zijn vatbaar voor inktvraat, een chemische reactie in galnoteninkt waardoor het papier langzaam weggevreten wordt. Het Rijksmuseum Twenthe richtte een presentatie in over het bestrijden van inktvraat....

Hadden ze maar roetinkt gebruikt, of sepia - Rembrandt, Da Vinci, Bach, de Indiëvaarders. Maar, nee, ze tekenden, componeerden en schreven met galnoteninkt. En die bevat ijzer en zuur, die de inkt langzaam en onomkeerbaar door het papier heen doen vreten.

Musea, archieven, restauratoren en wetenschappers hebben vorig jaar de handen ineengeslagen om inktvraat aan te pakken. In het project InkCor onderzoeken zij de mogelijkheden om aangetaste documenten te restaureren en om inktvraat op tijd te kunnen vaststellen. Want op het moment dat je het met het blote oog kan zien, is het eigenlijk al te laat.

Een presentatie over inktvraat is momenteel in het Rijksmuseum Twenthe te zien. En het publiek kan meedoen: er staat een multispectraal camera klaar om de poesiealbums van grootmoeder op inktvraat te testen.

Dit nieuwe instrument moet ijzerhoudende inkt in de documenten herkennen voordat het ijzer aan de wandel gaat. Met de camera kunnen documenten onder andere in UV-licht en in infrarood licht bekeken worden. In UV-licht krijgt ijzerhoudende inkt een soort aura, en bij infrarood met een golflengte hoger dan 950 nanometer wordt de inkt geheel doorzichtig, in tegenstelling tot andere bruine inkten.

De deskundigen van InkCor verwachten veel van de camera. 'Het Instituut Collectie Nederland (ICN) heeft stadia omschreven waarmee inktvraat met het blote oog te identificeren is: verkleuring van het papier, zichtbaarheid van de inkt op de achterkant. Maar in dat stadium is het document al beschadigd', zegt chemicus Han Neevel, uitvinder van een restauratiemethode waarbij het ijzer in de inkt wordt ingekapseld.

Hoe vroeger inktvraat kan worden aangepakt, hoe beter. Restauratie als het papier eenmaal beschadigd is, is niet zaligmakend. Drie jaar geleden kwam de Staatsbibliothek zu Berlin in opspraak, omdat het de aangevreten manuscripten van Bach liet restaureren volgens de Oost-Duitse splitsmethode. Voor- en achterkant van het papier worden daarbij van elkaar gesneden, waarna er een verstevigingspapier tussen wordt geplakt.

'Een rampzalige methode, die veel informatie verloren doet gaan', zegt Neevel. De splitsmethode verandert de structuur van het papier en de samenstelling van de inkt, die van van groot belang kunnen zijn voor musicologen en historici. Neevel vreest dat haast en prestige de bibliotheek heeft gedreven de manuscripten met deze methode te behandelen, ter gelegenheid van het Bachjaar in 2000.

Maar ook zijn eigen methode is niet onomstreden, geeft Neevel toe. Bij het ontzuren van het papier en het inkapselen van de inkt wordt water gebruikt. Daardoor verkleurt de inkt vaak iets en kan hij ook uitlopen. 'En dat is, met name bij documenten van hoge esthetische waarde, niet toelaatbaar'.

Musea durven de 'watermethode' van Neevel dan ook niet op hun tekeningen toe te passen. InkCor probeert nu een behandeling te ontwikkelen waarbij geen water wordt gebruikt maar een vluchtig organisch oplosmiddel, waarin de gekleurde inktcomponenten minder goed oplossen. Alcohol bijvoorbeeld. Het resultaat van het InkCoronderzoek moet begin 2005 gebruiksklaar zijn.

Ondertussen lopen de archieven gevaar. IJzergallusinkt werd van de Middeleeuwen tot in de twintigste eeuw gebruikt. Het hoofd Onderzoek van het Nationaal Archief, Gerrit de Bruin, schat dat 3,5 kilometer van de 95 kilometer archief in Den Haag al is aangetast door inktvraat.

Restaureren? Een dure grap. Als de documenten uitgebreid moeten worden behandeld, kan dat tot 20 duizend euro per meter archief oplopen, En eigenlijk moeten alle documenten worden getest. Alles digitaliseren en het papier verbranden dan maar? Ook dat blijkt geen oplossing. Want digitaliseren is kostbaar, en sterk aangevreten documenten moeten gerestaureerd worden voor ze op film gezet kunnen worden.

'Bovendien', zegt De Bruin, 'het mag dan 95 kilometer archief zijn, op het moment dat je er één document uitpakt, is het een individueel document'. Het zal van je betovergrootvader zijn, of van Willem van Oranje. Hoewel de belangrijkste historische documenten niet worden bedreigd: de Pacificatie van Gent staat op perkament, en daar vreet ijzerhoudende inkt niet doorheen, aldus De Bruin.

Vandaag komen de inktvraatspecialisten bijeen in het Rijksmuseum Twenthe, om de stand van onderzoek te presenteren in een symposium. De toekomst van zes eeuwen papier ligt in hun handen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden