NieuwsBrazilië

Inheemse activist Paulinho Paiakan, verdediger van de Braziliaanse Amazone, geveld door corona

Paulinho Paiakan, leider van het Braziliaanse Kayapó volk, verliet als een van de eerste inheemse Amazonebewoners het regenwoud om te strijden voor natuurbehoud. In de jaren tachtig vestigde hij wereldwijde aandacht op bouwprojecten in het Amazonewoud. Hij overleed woensdag in het ziekenhuis in de noordelijke deelstaat Pará aan covid-19. Zijn geboortedatum is onbekend, maar hij werd waarschijnlijk zo’n 65 jaar.

Paulinho Paiakan in 2016.Beeld Reuters

De activistische leider is niet meer, maar leeft voort, stelde de Braziliaanse inheemse belangenvereniging APIB in een online eerbetoon aan Paiakan: ‘Een leider die voor ons streed, sterft niet, maar wordt voorouder.’ De vereniging citeerde ook de overledene zelf: ‘Als we niet samenwerken geven we onze strijd, onze macht, onze rijkdom en onze gebruiken op, dan geven we ons leven over aan de boeren en de overheid. Maar als we ons verenigen, zal de witte man verliezen.’

Die witte man, tegen wie Paiakan zich zijn hele volwassen leven verzette, kwam in 1965 voor het eerst in contact met de Kayapó. Paiakan was toen zo’n tien jaar oud. Een reportage uit 1992 in het Amerikaanse tijdschrift Parade beschrijft hoe de jongen als tiener naar een missieschool werd gestuurd en kennis maakte met witte bouwvakkers die werkten aan de constructie van de Transamazonica, een weg die vanaf de Atlantische kust dwars door het Amazonewoud voerde.

Paiakan werd ingehuurd om inheemse volken te overtuigen van het belang van de weg, maar toen hij zag hoe de mannen met bulldozers en cirkelzagen hun weg baanden door de Amazone keerde hij zich tegen het project. Aanvankelijk vluchtte Paiakan met een deel van zijn volk dieper de jungle in, maar de witte man haalde hem uiteindelijk alsnog in. In de jaren tachtig verliet hij zijn dorp om te strijden voor wat over was van het leefgebied van de Kayapó.

Taal als verzetsmiddel

In Belem, de hoofdstad van deelstaat Pará, leerde hij als eerste Kayapó Portugees, de taal die hem in staat stelde ook buiten de Amazone verzet te organiseren. Eind jaren tachtig leidde hij het protest van inheemse en milieuactivisten tegen de Belo Monte-dam, een gigantische stroomgenerator in de Xingu-rivier midden in de Amazone.

In 1989 was hij een van de organisatoren van de Altamira-bijeenkomst, een vijfdaagse demonstratie van inheemse saamhorigheid tegen het Belo Monte-project. Zeshonderd leden van verschillende gemeenschappen kwamen bijeen op de oever van de Xingu. Paiakan vestigde de aandacht van de wereld op de dam en het regenwoud. Zanger Sting vloog naar Altimara om zijn steun te betuigen. De activisten wisten de bouw ruim twintig jaar tegen te houden, maar de dam kwam er uiteindelijk toch en duizenden inheemse gezinnen moesten ervoor wijken. In 2016 opende Belo Monte, de op drie na grootste dam ter wereld.

In 1992 raakte Paiakan in opspraak toen een studente hem beschuldigde van verkrachting. Een lastercampagne, vonden zijn medestanders, toch werd hij veroordeeld tot zes jaar en zat uiteindelijk drie jaar in huisarrest. Zijn internationale imago liep flinke schade op. Paiakan verdween naar de achtergrond terwijl andere activisten groeiden in roem, onder andere Kayapó-hoofd Raoni Metuktire, de man met de kenmerkende ceremoniële lipschotel.

Paulinho Paiakan tijdens een demonstratie in 2017. Paiakan gold als een belangrijk voorvechter van natuurbehoud in de Amazone.Beeld AFP

Protest tegen Bolsonaro

De afgelopen jaren liet Paiakan weer van zich horen als een van de inheemse stemmen tegen Jair Bolsonaro, de rechtse president die ruim baan geeft aan houtkap en bedrijvigheid in de Amazone. Mede dankzij Paiakan zijn inheemse reservaten verankerd in de Braziliaanse grondwet, maar onder Bolsonaro staat dat wetsartikel onder grote druk.

De inheemse leider stierf deze week aan een exotisch virus, net als de meeste van zijn voorouders sinds de komst van Europese kolonisten. Sinds maart waarschuwen inheemse belangengroepen voor het extra grote gevaar van het coronavirus voor hun gemeenschappen. De angst lijkt gegrond, vereniging APIB telde op 9 juni ruim 260 inheemse doden. Volgens APIB sterft ruim 9 procent van de inheemse corona patiënten, tegenover iets meer dan 5 procent van alle Braziliaanse covid-patiënten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden