Ingewikkelde kansberekeningen

Wordt er in Nederland nog triktrak gespeeld? Lang geleden had bijna iedere familie het 'bakspel': een bak met bovenop een schaakbord, onderop een dambord en binnenin (soms van vilt of leer) de 24 taartpunten van triktrak, voor welk spel de damschijven óók gebruikt konden worden....

JAN JOOST LINDNER

Ze lijken veel op elkaar, maar triktrak is slomer. Eerst moeten alle vijftien stenen in het eigen beginvak worden gebracht via worpen met de twee dobbelstenen. Terwijl de spelers bij backgammon al een aardig eind op streek zijn en het (riskante) gevecht meteen begint.

Verder kent triktrak een malle mazzelregel: wie een-twee gooit ('triktrak') mag twee enen, twee tweeën, twee vijven en twee zessen lopen. Dat schiet op, maar verhoogt het gelukselement. Afschaffen van deze regel is een verbetering, maar ook dan blijft backgammon een mooier, sneller en slimmer spel. Dat dus terecht sommige oudere vormen verdringt.

De backgammoïde spelen - vaste prik op de terrasjes van het Midden-Oosten - doen denken aan het Koningsspel van Ur (1800 voor Christus) en het Oud-Egyptische senet. Het huidige backgammon werd al in 1645 in Europa gespeeld. Maar pas begin deze eeuw werd de 'verdubbelsteen' toegevoegd, wat ook het toernooispel en zelfs het wereldkampioenschap (altijd in Monte Carlo) stimuleerde.

Het spel is subtiel en soms hogelijk wispelturig. De betere speler, die allerlei regels van kansberekening in zijn hoofd heeft, zal op den duur wel winnen. Hij voelt aan wanneer hij van het gewone rennen naar het blokkeren over moet gaan en hij weet het voordeel van achtergebleven schijven maximaal uit te buiten. Het verschil tussen goede en matige zetten is bij het hogere backgammon niet zo eenvoudig te doorgronden.

Het verdubbelen moet gebeuren vóór de eigen worp en biedt dan de tegenstander de keus op te geven, met één verliespunt, of door te spelen om twee. Zelf krijgt hij later de kans om - als het geluk hem toelacht - zelf te verdubbelen, dus naar vier. Verdubbel nooit als er een kans is op gammon (alle eigen schijven eruit, maar van de tegenstander nog geen), wat zelf al dubbele winst betekent. De opponent zal dan zeker weglopen. Er is ook backgammon (de tegenstander heeft nog een schijf in zijn beginvak of op de 'bar') die verdriedubbeling oplevert.

In een Duits beginnersboekje wordt aanbevolen om pas te verdubbelen als er een winstkans is van drie op een. Laat me niet hikken van het lachen. De tegenstander loopt dan zeker weg. Er moet al bij betrekkelijk klein voordeel verdubbeld worden. De ervaring leert dan dat zelden wordt weggelopen, terwijl de winstkans toch meer dan 50 procent is.

Overigens kan het spel, zeker wanneer het niet om geld gaat, heel goed zonder verdubbelsteen gespeeld worden. Een mogelijkheid is dan het aantal schijven dat overblijft als strafpunten te tellen, en die buiten het eindvak dubbel. Waarna gammon en backgammon nog eens ver(drie)-

dubbelen.

In Griekenland wordt het gewone backgammon (daar postes genoemd) door de geoefende schuivers vooral als een geluksspel beschouwd. Meer waardering krijgt van hen het spel fevga, dat overigens erg sterk lijkt op het Turkse moultezim. Inderdaad een mooie afwiseling, want minder nerveus en hectisch dan backgammon.

Men begint met alle schijven schuin tegenover elkaar op het eerste punt en speelt, tegen de klok in, het bord rond. De eerste schijf (maar die alleen) moet over de helft zijn, voordat andere gespeeld mogen worden. Er wordt niet geslagen en één schijf is al voldoende om de tegenstander van dat veld te weren.

De kunst is vaak om snel een rij van zes te maken, de volmaakte blokkade. In de Griekse variant moet iedereen in het eigen beginvak één opening laten. Bij het Turkse spel dienen twee openingen in het beginvak van de tegenstander over te blijven. Het lijkt een goed idee beide regels te combineren. Overigens komen regionale variaties voor.

Bij Griekse fijnproevers is plakoto favoriet, inderdaad een spel dat tot moeilijke keuzen en ingewikkelde kansberekening leidt. Toch is de geluksfactor hier ook nog vrij groot, omdat prettige worpen kort na de start - vooral hogere dubbelen - een moeilijk in te lopen voordeel geven.

Bij plakoto beginnen beide spelers met al hun 15 schijven op het eerste punt recht tegenover elkaar en lopen, tegen elkaar in, het bord rond. Een verschil met triktrak is ook dat er niet geslagen wordt. Wel wordt een vijandelijke schijf vastgelegd door één eigen schijf, die dan meteen als blokkade voor de tegenstander en springplank voor de eigen makkers dient.

De vastgezette schijf mag slechts verder als de cipier zelf is vertrokken, meestal aan het eind van het spel. De kunst is een schijf zo dicht mogelijk bij diens eigen vertrekpunt te 'arresteren'. Op het eerste, tweede of derde veld geeft dat vues op dubbele winst, analoog gammon. Plakato is een fraaie versie van backgammon, zij het met wat meer kans op hoofdpijn dan fevga/moultezim.

In Turkije wordt in de meeste streken bijna alleen nog het gewone backgammon gespeeld. Moultezim lijkt, als triktrak in Nederland, te worden bedreigd door het internationale spel. Maar bij het Turks/Griekse spel zou dat wèl een kwalitatieve verarming zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden