Reportage Eikenprocessierups

Ingepakt en met meterslange stofzuigers doen wat de natuur niet kan: de eikenprocessierups uitroeien

Philippe zuigt kleine nestjes van eikenprocessierupsen op bij jonge eiken. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Nederland zucht onder de eikenprocessierups, die door menselijk toedoen weinig natuurlijke vijanden heeft. En om voor volgend jaar een grotere plaag te voorkomen, moeten de duizenden nesten snel worden bestreden. Volledig ingepakt roeien bestrijders van de Nationale Bomenbank dagelijks elfhonderd nesten uit. Dat lijkt veel, maar ‘op dit moment komen er bij ons iedere dag ongeveer evenveel besmette bomen bij’. 

Van top tot teen ingepakt in een luchtdicht afgesloten overall benadert Philippe (33) met zijn 1,5 meter lange stofzuigerstang behoedzaam het nest van de eikenprocessierups. Als hij op de aanhangwagen staat kan hij er net bij. De zuigkracht trekt aan het nestje. Nog even blijft de kluwen dunne draadjes plakken aan de tak van de zomereik.

Dan – floep – schiet het nestje los. Weg rupsen.

Nederland zucht sinds een maand onder de processierupsenplaag. Tijdens het zware onweer begin juni waaiden verscheidene nestjes uit de eikenbomen, waarbij veel jeuk veroorzakende brandhaartjes vrijkwamen. Sindsdien is het hommeles. Op sommige plaatsen zitten drie keer zo veel rupsen als vorig jaar. Bij een meldpunt van het AD werden tot nu toe tienduizend locaties met overlast gemeld. In de regionale kranten staan elke dag berichten over problemen die de rups veroorzaakt.

De eikenprocessierups heeft brandharen die jeuk, bultjes, benauwdheid en oogklachten veroorzaken. Beeld Marcel van den Bergh

Door het warme weer verpoppen de rupsen nu al. De verwachting is dat half juli de eerste vlinders uitvliegen om hun eitjes in eikenbomen te leggen. Elk nestje dat nu wordt opgezogen vermindert het aantal vlinders en dus de overlast volgende zomer.

Philippe en chauffeur Rens (21) zijn al om 7 uur ’s ochtends aan de slag gegaan. Ze werken voor de Nationale Bomenbank, een allround boomverzorgingsbedrijf dat zich sinds 2014 ook mengt in het gevecht tegen eikenprocessierups.

Met hun Volkswagenbusje en aanhanger staan ze in de berm van de Rijksweg Zuid, net buiten de bebouwde kom van Elst, gemeente Overbetuwe. Fietsers wurmen zich langs de wagen. Terwijl de bestrijders een lange rij jonge zomereiken afwerken, raast het autoverkeer voorbij.

Dit is geen fijne woonplaats voor een koolmees of sluipwesp, de natuurlijke vijanden van de rups. Zij zijn afhankelijk van een gevarieerde, wat wildere leefwereld. Een ‘geschikte biotoop’, noemt Henry Kuppen dat. Als directeur van boomadviescentrum Terra Nostra is hij lid van het Kenniscentrum Eikenprocessierups, een groep experts met verschillende achtergronden.

Kuppen: ‘Langs snelwegen en in sommige woonwijken is de natuur vaak uniform en strak onderhouden. Het maakt nogal wat uit of je één keer per jaar het gras maait of 25 keer. In het eerste geval blijven meer bloemen gehandhaafd. Dat trekt weer meer sluipwespen en -vliegen aan. Misschien gaan er zelfs vogeltjes broeden.’

Segways

Vanochtend is de enige vijand van de rups de mens. Voor in het busje gaat Rens op zijn iPad op zoek naar de volgende eik waarin de rupsen zitten. Uit de speakers klinkt zachtjes de ochtendshow van Radio 538. De digitale kaart van Elst staat vol met stipjes, een voor elke eik. De groene zijn al schoongemaakt, de grijze zijn tot op heden rupsvrij.

Rens drukt op een geel stipje - een besmette boom. Meteen vult een computerstem met routeaanwijzingen de cabine: ‘Ga aan het eind van de straat linksaf.’

Voor Rens is het systeem ‘echt ideaal’. Vier medewerkers van de Nationale Bomenbank doorkruisen op segways Gelderland, Noord-Brabant en het noorden van Limburg. Onderweg voeren ze 40 duizend eikenbomen in het systeem in. Van elke besmette boom noteren ze de hoogte waarop het rupsennest zit.

De eikenprocessierups kan ’s zomers in eikenbomen zitten. De rups heeft brandharen die jeuk, bultjes, benauwdheid en oogklachten veroorzaken. Spoel de huid en ogen goed met lauw water bij klachten. Of strip de huid met plakband. Vooral niet wrijven of krabben. 

Vervolgens gaan 28 bestrijdingsteams op pad. Een team – sommigen met een hoogwerker, anderen zoals Rens en Philippe met een aanhanger – zuigt per dag 30 tot 50 bomen schoon, samen zo’n 1.100.

Dat lijkt veel, maar ‘op dit moment komen er bij ons iedere dag ongeveer evenveel besmette bomen bij’, zegt Twan Verhoeven, bedrijfsleider bij de Nationale Bomenbank.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

In de negentiende eeuw kwam de eikenprocessierups al in Nederland voor, maar de huidige opmars begon rond 1970. Toen nestelde de rups zich in de Kempen, een streek in het zuidoosten van Noord-Brabant. Van daaruit verspreidde de rups zich de afgelopen drie decennia in alle richtingen. Pas in de laatste jaren liep de plaag echt uit de hand.

Deze zomer is ook de nationale overheid wakker geschud. Het Kennisplatform Eikenprocessierups werd in het leven geroepen, een landelijk informatiepunt. Eerste wapenfeit: de website Processierups.nu met antwoorden op meer dan honderd veelgestelde vragen.

‘De overheid’, zegt Kuppen, ‘heeft laten zien dat ze het probleem serieus neemt. Nu moeten we een structurele oplossing zoeken.’

Biodiversiteit

Steeds meer mensen begrijpen hoe belangrijk biodiversiteit is, merkt Kuppen. ‘Pijnlijk genoeg draagt de eikenprocessierups ook bij aan dat bewustzijn.’ Een jaar lang minder grasmaaien zal het probleem niet zomaar oplossen. ‘Dit zijn oplossingen voor de lange termijn. De natuur is gebaat bij een balans.’

De behoefte aan oplossingen op de korte termijn blijft daarmee bestaan. Rens rijdt rechtsaf de Begijnenkamp op. Meteen komt een man zijn garagepad afgelopen. ‘Ik wil even kwijt dat ik zo blij ben dat jullie er zijn’, zegt hij, terwijl de frustratie van dagen wachten zichtbaar van hem afglijdt. De laatste nachten moest hij noodgedwongen zijn slaapkamerraam dicht houden, zo veel last bezorgden de brandhaartjes zijn huishouden.

Maar hij heeft pech. De boosdoener, een zomereik van een meter of tien, staat onder aan een hellend grasveld dat overgaat in een vijvertje. Rens kijkt bedenkelijk: in dat eendenkroos ziet hij zijn wagen liever niet verdwijnen. Het nestje zit ook nog eens hoger dan 8 meter, buiten het bereik van Philippe en zijn stang.

Toch kan Rens iets voor de man doen. ‘Ik kan op de kaart een prioriteit aangeven. Deze zet ik op urgent. Dan komen we snel terug.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden