INTERVIEW

'ING, I gave you the best years of my life'

Daan Heerma van Voss interviewt mensen die werkloos zijn geworden. Piet Otter ( 60 ) leeft na zijn ontslag bij ING voor zijn gevoel in een parallelle wereld. 'Ik zie de maatschappij, maar de maatschappij ziet mij niet meer.'

Beeld Ivo van der Bent

'Eerst even wat kibbeling. Dat hoort er hier bij. En nee, de deur hoeft niet op slot.' Oud-ING-fraude-analist Piet Otter (60) loopt door Oentsjerk, een Fries dorp in de gemeente Tytsjerksteradiel, langs besneeuwde weilanden en bevroren plassen, tot bij Vishandel de Wâldhoek. Eenmaal terug bij Otters huis valt een poster van zijn echtgenote Lammy op, maatschappelijk werker en mental coach van beroep. De tekst op de poster: 'Coachen is niet alleen voor mensen die vastlopen. Iedereen kent momenten waarop hij/zij denkt: wat moet ik hier nu mee, hoe verder?'

Otter draagt een fleecetrui, zijn haar heeft grijstinten. Hij biedt me koffie aan, met een suikerzakje waar 'Rijksmuseum' op staat. Ik vraag hem of hij het gestolen heeft. 'Nou, ik heb betaald voor de koffie. Heb het suikerzakje toen maar meegenomen. Je moet toch op de kleintjes letten.'

Handschriftfraude

Toen in 1972 de decentralisatie van rijksdiensten op gang kwam en er ook in het noorden des lands meerdere bankvestigingen werden geopend, meldde hij zich aan, op zijn 18de. Otter heeft van dichtbij meegemaakt dat de Postcheque- en Girodienst opging in de Postbank en dat de Postbank opging in de ING.

'In 1978 kwam ik terecht op de fraudeafdeling. In de jaren zeventig en tachtig, ongeveer tot halverwege de jaren negentig, ging de meeste aandacht uit naar handschriftfraude. De bank verstrekte overschrijvingskaarten, kascheques en betaalkaarten voor betaalhandelingen die stonden of vielen bij de juiste handtekening. Vaak werden overschrijvingskaarten uit brievenbussen gehengeld, waarna zo'n crimineel alleen nog de kaarten hoefde te manipuleren en klaar was hij. Ik bestudeerde de handschriften van betaalopdrachten, bouwde dossiers op, voor de bank en soms ook voor de politie.'

Het werk beviel?

Otter leunt naar voren, zegt met een schuin glimlachje: 'Het is erg interessant werk. Je krijgt inkijkjes in allerlei vreemde levens. Iemand met een uitkering die wegenbelasting betaalt voor een peperdure BMW, bijvoorbeeld. Een telecomwinkel die een enorme omzet draait, maar eigenlijk geen klanten heeft: duidelijk een witwaszaakje. Fraude gaat echt ergens over. Ik kan niet tegen oplichterij. Ik moet werken voor mijn geld, dan moeten anderen dat ook. Zo simpel is het.'

Werkloos

Van oral historian Studs Terkel (1912-2008) verscheen in 1974 Working: People Talk About What They Do All Day and How They Feel About What They Do, waarin 'gewone mensen' vertelden over hun werk. Terkel bracht met dat standaardwerk het veranderende Amerika in kaart. Voor V begeeft schrijver Daan Heerma van Voss zich nu in de wereld van de werklozen. Om de week een nieuw verhaal, een schets uit het andere Nederland.

Piet Otter werd bij ING uiteindelijk fraudeanalist, gespecialiseerd in 'Nigerianenfraude'. Zijn sterke morele overtuigingen werkten in zijn nadeel; hij verdween naar de marge van het bedrijf en werd tijdens de crisis ontslagen.

U werd specialist in de 419-fraude.

'De zogenaamde Nigerianenfraude. Die begint altijd met een mail over een ziek familielid, een loterij, een erfenis. Veel mensen trapten daarin, toen en nu nog. Slachtoffers maakten substantiële bedragen over naar rekeningen van katvangers ergens in Nederland. Op basis van geldstroomanalyse merkte ik dan dat het patroon niet paste bij het klantbeeld. Dan bleken ook andere dingen niet te kloppen. Die klant verstuurde ook veel geld via Money Transfers naar Nigeria of Sierra Leone en daarbij kwam dan vaak een paspoortnummer voor met verschillende namen. Zonder te overdrijven kan ik stellen dat ik op het gebied van Nigerianenfraude een van de besten van Nederland was.

'Eind jaren negentig werd het elektronische betaalverkeer belangrijker. Handschriftkundig onderzoek was geen prioriteit meer. Toen kwam na 2000 de Marktplaatsfraude op. Ik werd erop gezet. Duizenden gevallen van mensen die braaf geld overmaakten, maar het pakje nooit ontvingen. Dan was ik er snel bij om de rekening te blokkeren.

'In die periode veranderde de mentaliteit van ING. Waar ik vroeger alle ruimte kreeg mijn intuïtie te volgen, had ik nu te maken met managers uit het westen zonder enige fraudeachtergrond, die mijn inspanningen onmiddellijk vertaalden naar financiële resultaten. Dat werkte in mijn nadeel, want bij de fraude die ik onderzocht werd ING doorgaans niet benadeeld. Ik hoor het mijn manager nog zeggen: 'Als mensen zo stom zijn om op Marktplaats een iPad voor 150 euro te kopen, waarom zouden wij dat dan moeten tegenhouden?' Mijn baan werd steeds meer een bron van frustratie en ik kreeg het idee er alleen voor te staan.'

Toch een begrijpelijk standpunt van uw baas: u werd niet betaald om op kruistocht te gaan.

'Fraude heeft te maken met een moreel besef. Ik vond dat het bij mijn taak hoorde om, wanneer nodig, alarm te slaan. Ik dacht: als ik weet dat iets niet in de haak is, dan weet ING het. En dan moet er iets gebeuren.'

U werd lastig gevonden.

'Ja, dat denk ik wel. Volgens Lammy ben ik iets te veel een veldwachter geweest. Anderen zeiden: je hoeft geen don quichot te zijn die tegen alle windmolens ten strijde strekt. Tegenwoordig hebben de banken te maken met veel maatschappelijke druk, zijn ze wettelijk verplicht hun klanten te beschermen. Zorgplicht en 'ken uw klant' zijn nu de motto's van de bank. Toen nog niet. Ik liep te ver voor de muziek uit.'

En toen kwam de crisis.

'Vanaf 2005 kende de ING voortdurend reorganisaties. Dit proces werd door de crisis van 2008 alleen maar versneld. Sindsdien hebben bijna alle Nederlandse banken ongeveer eenderde van hun werknemers ontslagen, ING was geen uitzondering. Afdelingen werden opgeheven, functies werden uitgehold. Het regende afvloeiingsregelingen. In de ogen van het management verloor mijn werk definitief zijn relevantie. De noodzaak tot dieper onderzoek verdween. Het nieuwe profiel kwam neer op: dit brandje blussen, dan het volgende, dan het volgende.'

U was niet meer nodig en toen bent u ontslagen.

Het blijft lang stil. 'Eigenlijk klopt dat wel.'

U lijkt van mijn woorden te schrikken.

'Toch wel. Mijn vertrek was met wederzijds goedvinden. Financieel had de bank het zwaar. In 2012 kreeg ik zo'n afvloeiingsregeling aangeboden. Daar ben ik op ingegaan. Ik heb er veertig jaar gewerkt, het was genoeg geweest. Ik heb het eigenlijk nooit gezien als ontslag, maar dat was het natuurlijk wel.'

Vertel eens over uw laatste werkdag.

'Ik moet zeggen, het afscheid was kil. Toen ik de beëindigingsovereenkomst tekende, moest ik meteen mijn pasje inleveren. Ik zei: 'Dat doe ik later wel, ik wil nog even met een collega wandelen.' Toen ik mijn pasje bij de balie inleverde, keek de juffrouw me glazig aan. Ik zei: 'Pas op, daar ligt wel mooi veertig jaar werk.' Het maakte weinig indruk. Toen ik op de stoep stond, kon ik ook echt niet meer naar binnen. Ik lag eruit. Ik moest denken aan een rockliedje en dacht: ING, I gave you the best years of my life.'

U was 58. Geen makkelijke leeftijd om nog een baan te krijgen.

'Ik heb nooit de illusie gehad dat ik een nieuwe baan zal krijgen. Om me heen zijn zo veel mensen werkloos. Als mijn WW ophoudt, ben ik 61. Wie neemt nou iemand van 61 aan? Ik heb wat geld meegekregen. Nee, ik mag niet zeggen hoeveel. Ik krijg WW, en Lammy verdient redelijk. Op cursussen van het UWV tref ik vaak mensen van mijn leeftijd die nauwelijks een cent hebben, geen enkel perspectief. Dat zijn ook mensen die veertig jaar hebben gewerkt.'

Voelt u zich weleens schuldig over dat verschil?

'Het is onrechtvaardig, maar vooral omdat anderen het moeilijk hebben, niet omdat ik het relatief minder zwaar heb. Dus schuldgevoel: nee. Het is wel wrang.'

Is uw leven erg veranderd?

Otter staat op, gooit wat houtblokken in de open haard. 'Ik zit nu drie jaar thuis, doe van alles. Zo ben ik één dag in de week vrijwilliger op een zorgboerderij. Daar trek ik op met jonge mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking, van wie sommige constant pijn hebben en toch genieten van elke dag. Hoe sentimenteel het ook klinkt: ik leer zoveel meer van hen dan zij van mij. Ik volg een studie schuldhulpverlening, doe het huishouden, geef de kippen te eten. Het is een parallelle wereld, een soort Harry Potter, met zijn perron 9 3/4. Ik zie de maatschappij, maar de maatschappij ziet mij niet meer. Ik val buiten de hectiek. Soms kijk ik om me heen en denk ik: mensen weten niet meer wat rust en stilte is.'

Kost het u moeite om uw eigenwaarde te behouden?

'Nee hoor. Mijn baan gaf me iets te doen en zorgde ervoor dat ik mijn rekeningen kon betalen. Het voorzag niet in een soort lotsvervulling. Ik ben meer dan mijn werk. Het huishouden is ook belangrijk. Het opvoeden van de kinderen is belangrijk. Het genieten van de kleinkinderen.'

Bij het verlaten van het huis drukt Otter me een doos eieren van zijn kippen in de handen. Vandaag gelegd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden