Analyse

Informateur wacht een schier onmogelijke klus: de rotsblokken op Ruttes geitenpaadje stapelen zich op

Mark Rutte vorige week na afloop van het debat over de gelekte stukken van de verkenners. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Mark Rutte vorige week na afloop van het debat over de gelekte stukken van de verkenners.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De informateur die dinsdag door de Tweede Kamer wordt gekozen wacht een welhaast onmogelijke klus. Nu de ChristenUnie samenwerking met Mark Rutte uitsluit en de VVD de gelederen rondom haar ‘strijdbare’ leider sluit, lijkt de puzzel onoplosbaar.

Terwijl Europa in de ban is van de derde coronagolf, een haperende vaccinatiecampagne en economieën die minder snel herstellen dan de Amerikaanse en Chinese, lijkt Nederland verzeild te raken in een onwrikbare politieke impasse. ‘Er is gewoon te veel gebeurd’, liet ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers al direct aan het begin van de voor ‘reflectie’ bedoelde paasdagen weten aan het Nederlands Dagblad.

Segers gaf een spijkerhard oordeel over de man met wie zijn partij net vier jaar heeft geregeerd. ‘Dat er was gesproken over een ‘functie elders’ voor Pieter Omtzigt was voor onze fractie al niet te verteren. Er werd hardop gefantaseerd over hoe je een kritisch en vasthoudend Kamerlid weg kunt krijgen. Dat is niet één incident, maar een uiting van een diepliggender probleem, van een cultuur die niet deugt, van macht die geen tegenmacht duldt. Daar kwam deze week bij dat Rutte heeft gelogen: hij had wél over Omtzigt gesproken, terwijl hij dat eerder ontkende.’

Segers’ uitlatingen volgden op Sigrid Kaags nauwelijks verhulde oproep aan Rutte – tijdens en na het debat donderdag – om de eer aan zichzelf te houden. Ook Kaags kritiek had niet alleen betrekking op de onwaarheden die Rutte en de oud-verkenners Jorritsma (VVD) en Ollongren (D66) hadden geuit over het feit dat CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt wel degelijk besproken was in hun gesprek. Zij refereerde aan een ‘patroon van vergeetachtigheid, van amnesie’ dat ze ‘ook zelf’ had kunnen observeren, namelijk als minister in het kabinet Rutte-III. ‘Ik zou niet doorgaan, maar ik ben een ander mens.’

Langzaam werkend gif

Dat Kaag haar partijgenoot Ollongren dezelfde (incidentele?) vergeetachtigheid niet aanrekende, versterkte de indruk bij de VVD dat hier sprake was van keiharde machtspolitiek. Kaag steunde de motie van wantrouwen niet rechtstreeks, maar ze injecteerde Rutte wel met een langzaam werkend gif, bedoeld om hem politiek te verlammen.

Nu het CDA na aanvankelijke aarzeling alsnog Omtzigts centrale stelling – de vertrouwensbreuk tussen overheid en burger, en het gebrek aan tegenmacht – compleet heeft overgenomen, zijn de drie oud-coalitiepartners van de VVD dus eensgezind: de verantwoordelijkheid voor die vertrouwensbreuk tussen overheid en burger ligt niet bij hen, ook al regeerden ze de afgelopen jaren mee, maar bij Mark Rutte en de VVD.

De rest van de Kamer gaf haar oordeel donderdagnacht al, in een motie van wantrouwen tegen de demissionair premier. SP-leider Lilian Marijnissen riep zondag andere partijen op in navolging van Segers ook ‘duidelijkheid te geven’ over de vraag of ze nog met Rutte om tafel willen. Ze doelde behalve op de PvdA en GroenLinks ook op Kaags D66, dat de verkiezingen in ging met de belofte van nieuw leiderschap. ‘Anders blijft de oude machtspolitiek gewoon bestaan’, zei Marijnissen in WNL op Zondag.

Nieuwe verkiezingen

Terwijl tijdens de paasdagen de rotsblokken zich aldus opstapelden op de laatste geitenpaadjes naar een kabinet Rutte-IV, sloot de VVD de gelederen rond de partijleider. Segers’ ‘Judaskus’ kwam hard aan, maar in de media onderstreepte een koor aan VVD-prominenten dat Ruttes ‘mindere momentje’ voortkwam uit vermoeidheid of een eerlijke vergissing was – wat kan gebeuren als je het land meer dan tien jaar door een reeks crises leidt. Andere partijen kunnen Rutte, met bijna twee miljoen verse stemmen op zak, niet ontslaan, aldus de VVD-boodschap. Rutte zelf blijft ‘strijdbaar’ en is erop uit ‘het vertrouwen te herstellen’.

Zo tekent zich een diepe politieke kloof af die een dinsdag aan te wijzen informateur – iemand met gezag en ‘op afstand van de politiek’ – moet zien te overbruggen. De kloof kan zich nog verdiepen als ook PvdA en GroenLinks samenwerking met Rutte nog eens specifiek uitsluiten. Maar nu al dient zich een buitengewoon moeilijk, en daarmee potentieel langdurig formatieproces aan dat kan uitmonden in nieuwe verkiezingen – of een minderheidskabinet.

Het is zelfs niet op voorhand duidelijk wie daarbij het voortouw moet nemen. Nu Kaag zich zo openlijk tegen Rutte heeft uitgesproken, kan de VVD het initiatief bij haar leggen. Oud-staatssecretaris Fred Teeven zinspeelde daar al op in AD: ‘Als Kaag denkt te kunnen regeren met zeven linkse partijtjes, moet ze dat maar lekker gaan doen.’

Onderhandelingspositie

Hoewel de ontstane politieke crisis draait om ‘vertrouwen’ in de politiek, gaat deze hand in hand met machtspolitieke berekening. CDA-prominent Onno Ruding zei zondag dat de ontstane crisis de onderhandelingspositie van zijn partij versterkt. Bij D66 zullen ze hetzelfde denken, zeker nu de VVD zes zetels verliest in de jongste peiling van Maurice de Hond. GroenLinks en PvdA krijgen door Segers’ harde ‘nee’ de beste kans in tijden op een progressief getint kabinet met de VVD, als ze hun principiële bezwaren tegen Rutte kunnen inslikken.

De politieke crisis speelt zich af tegen de achtergrond van een pandemie die naast grote gezondheidsschade ook economische schade aanricht. Dat zal het geduld van de burgers met ‘politieke spelletjes’ niet vergroten. Dat verhoogt de inzet – en het afbreukrisico – voor alle hoofdrolspelers. De politieke crisis draait om principes, de coronacrisis noopt tot pragmatisme en verantwoordelijkheidsbesef. Het is aan de informateur te onderzoeken of en zo ja hoe deze verenigd kunnen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden