INDRUKWEKKENDE ANKERPLAATS VAN DE COLLECTIEVE HERINNERING

Een litanie van de dood: meer dan honderdduizend namen in meer dan honderdduizend regels, iedere regel afgebroken op de plaats van de vernietiging: Auschwitz, Sobibor, Bergen-Belsen, Mauthausen, Buchenwald, Dachau, Theresienstadt....

Het boek telt 858 bladzijden met de namen, data en plaatsen van geboorte en verdwijning van even zoveel vrouwen, mannen en kinderen. Hoewel de omvang van de onafzienbare kolommen met namen een verpletterende indruk zal maken op ieder die het boek ter hand neemt, is het werk geen monument in de gangbare zin van het woord.

In memoriam wil in de eerste plaats de doden herdenken die een rustplaats hebben moeten ontberen - een boek als een grafsteen die de gedachten van de overlevenden rust geeft en de geslachten met elkaar verbindt. Deze bedoeling komt niet alleen tot uitdrukking in de soberheid van de mededelingen - die hebben nog het meest weg van gewone grafinscripties - maar vooral in het Kaddiesjgebed dat aan de namenlijst voorafgaat.

Volgens de traditie wordt dit loflied, een Heiliging Gods, door familieleden en vrienden in de rouwperiode 'gezegd' en herhaald op de Jaartijden, de dagen waarop de overledene wordt herdacht.

Het gaat in In memoriam uitdrukkelijk om de namen van de doden; de rest, het korte voorwoord en de summiere bronverwijzing, is volslagen bijkomstig.

Ook de vorm van dit gedenkteken sluit in zekere zin aan bij een oudere traditie. In Oost-Europa en Amerika is men al veel langer bekend met albums waarin het leven en sterven van joodse gemeenschappen werden opgetekend. Deze Yizkor Bikher vonden hun oorsprong in traditionele herdenkingsteksten en kregen vooral na de gruwelijke massamoorden in de Oekraïne in 1919 een ruime verspreiding.

Onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog zou de traditie van Yizkor Bikher herleven. 'Wanneer we het boek opnemen, dan zullen we ons staande naast het graf van de slachtoffers wanen', zo heette het in het voorwoord van een Pools werk, 'omdat de moordenaars hun zelfs het recht op een graf hebben ontzegd.'

In de loop van de tijd zouden elders vergelijkbare werken verschijnen, zoals het gedenkboek Namen und Schicksale der Juden Kassels (1986) en Le Mémorial des Enfants Juifs Déportés de France (1995), een album waarin de kille administratieve gegevens van elfduizend gedeporteerde joodse kinderen op een ontluisterende manier contrasteren met vijftienhonderd warme en levendige foto's. Ook de Tower of Life, een van de vaste opstellingen in het Holocaust Museum in Washington, vertoont een nauwe verwantschap met de geest van de Yizkor Bikher.

De nationaal-socialisten hebben er alles aan gedaan de sporen van hun misdaad uit te wissen: schriftelijke sporen werden vernietigd, lichamen verbrand en getuigen geliquideerd. Ze trachtten niet alleen de doden, maar ook de herinnering aan hen voorgoed uit de geschiedenis te doen verdwijnen.

Daarmee strekt de betekenis van In memoriam verder dan zijn functie als ankerplaats van de collectieve herinnering: de publikatie vormt een onomstotelijk bewijs van de mislukking van de nazistische politiek.

Frank van Vree

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden