Indringer

Mensen zijn intrigerende wezens. Helemaal in groepsverband. Kunstenaar Aernout Mik ontleedt het kuddedier mens feilloos.

Het is een verrassend antwoord. Op de vraag of hij zelf iedere dag minutieus het wereldnieuws volgt? 'Eigenlijk heel weinig.' Aernout Mik moet er zelf om lachen. 'Niet verwacht, hè?'. Inderdaad.


Weinig kunstenaars die zo nauwgezet aansluiten op de actuele tijdsgeest als Aernout Mik. Sterker, het lijkt er soms op dat zijn videobeelden anticiperen op wat komen gaat. Neem zijn videowerk Middlemen. Wat er te zien is: een beursvloer waar het, naast rondslingerend papierwerk, wemelt van lamlendige brokers én overactieve handelaren. En waarin in een oogopslag duidelijk is: de economie bevindt zich in een hopeloze toestand. Blijkt hij deze video al in 2001 te hebben gemaakt - een paar jaar voor de beurskrach. En dan beweren dat je het nieuws niet elke dag op de voet volgt.


Ook nu weer. De afgelopen weken waren 'crowd control' en 'groepsdynamiek' veel gebruikte woorden. Met dank aan de stringente voorbereiding voor de inhuldiging van Willem-Alexander. Tienduizend agenten, 21 kilometer dranghek, 200 EHBO'ers, 165 brandweermannen en 4 AWACS radarvliegtuigen - Amsterdam had zich duchtig voorbereid om de stroom van mogelijk 800 duizend bezoekers in goede banen te leiden. Want je kan het natuurlijk nooit voorspellen. Een paar explosies, zoals in Boston. Uitbundig geschreeuw, zoals tijdens dodenherdenking. Een waxinelichthouder die naar het nieuwe koningspaar wordt gegooid. Voordat je het weet raakt een hele meute op drift. Weten hulpdiensten zich geen raad met de chaos van het moment. Blussen brandweerlieden de verkeerde brand. Staan familieleden bij een ziekenhuis apathisch te wachten op nadere informatie.


De taferelen zouden zomaar wat losse scènes uit Miks uitgebreide oeuvre kunnen zijn. Denk aan zijn video Refraction over een geënsceneerd busongeluk. Gemaakt in 2004. Slachtoffers zijn er nauwelijks te zien. Wél: tientallen hulpverleners die doelloos op zoek zijn naar sporen of een mogelijk brandje, terwijl een hele snelweg is afgezet. Alle automobilisten in de file die zich inmiddels heeft gevormd, kijken schaapachtig om zich heen. Terwijl tot driemaal toe een kudde geiten het asfalt oversteekt. Als je zulk werk maakt, snap je maar al te goed hoe de mensheid, als het om gedragspsychologie en kuddementaliteit gaat, in elkaar steekt.


Aernout Mik (Groningen, 1962) is er inmiddels wereldberoemd door geworden. Hij exposeerde tweemaal op de Biënnale van Venetië. Had solotentoonstellingen in het Museum of Modern Art in New York, Haus der Kunst in München en het ICA in Londen, om er maar een paar te noemen. Komend weekeinde opent in het Stedelijk Museum in Amsterdam zijn overzichtstentoonstelling Communitas.


De tentoonstelling is nog lang niet af als we elkaar spreken. Mik oogt fris, ondanks zijn drukke reisschema. Net terug uit Japan. Werkend nu in Amsterdam. Onderwijl lesgevend in Duitsland. Om ons heen hameren timmerlui er lustig op los. Ondanks de gecompliceerde inrichting had hij maar een A4-tje nodig om die te ontwerpen. 'Er is wel veel in gegumd en gekrast', luidt zijn verontschuldiging. Van de videoprojecties zelf is nog niets te zien. Die komen later. Het lijkt hem weinig uit te maken. Met veel verbeelding en gevoel voor details beschrijft hij zijn werk, alsof het er gewoon staat. Ondertussen water drinkend uit een plastic flesje. 'Je krijgt een behoorlijk droge keel door al dat stof.'


Maar liefst 13 verschillende werken telt de expositie, uit de afgelopen 14 jaar. Overkoepelende thematiek: de menselijke, al te menselijke reacties op ingrijpende gebeurtenissen. Hoe grote groepen mensen reageren als ze uit balans worden gebracht. Hoe ze zich gedragen als ze het zelf, en groupe, voor het zeggen krijgen. En hoe dat kuddegedrag archetypisch wordt bepaald, maar soms net zo onvoorspelbaar kan zijn als het (Hollandse) weer.


Want wat blijkt? Opstandigheid wisselt af met apathie; inertie met bravoure. Nee, om in te schatten hoe verrassend mensen zich groepsgewijs gedragen onder uitzonderlijke omstandigheden hoef je (gelukkig) geen echte rampen mee te maken. Een blik op Miks videowerken volstaat.


Conformisme heeft altijd een rol in Miks werk gespeeld. Of hij de acteurs en figuranten, in zijn vroege werk, nu liet ronddolen in een instortend huis of een schijngevecht liet uitknokken in een nagebouwde keuken. Het geldt ook voor zijn recentere werk, zoals Schoolyard, waarin recalcitrant pubergedrag van scholieren, zonder aanleiding, kan omslaan in hangerig verzet. Of Communitas: waarin vergaderende burgers zich groeperen in politburo-achtige manifestaties (inclusief vaandelgezwaai), maar tegen het einde toch allemaal in slaap dommelen.


Mik houdt van dit soort omkeringen. Niets is wat je verwacht. Neem zijn videowerk Shifting Sitting over een proces tegen Silvio Berlusconi. In de fictieve rechtszaak tegen de Italiaanse politicus en mega-industrieel worden de rechters, halverwege de video, door schoonmakers vervangen, komt het publiek en masse in opstand en dreigt uiteindelijk alles te ontaarden in een volkstribunaal. En dat terwijl Berlusconi advocaat wordt in zijn eigen proces. Of aanklager.


Onder bepaalde omstandigheden lijkt iedere mens tot alles in staat. Mik: 'Ik tart de bestaande orde. Wat op het eerste gezicht evident is, een bekend beeld, wordt gaandeweg ter discussie gesteld.' Het is een vervreemding die ook door de opnametechniek wordt bevestigd. Plots kan in Miks video's de camera inzoomen op een oorlel, een pukkel op de wang of een ander schijnbaar onbeduidend detail. Soms laat hij op een splitscreen (twee of drie projectieschermen naast elkaar) dezelfde taferelen zien, opgenomen uit verschillende hoeken. Waardoor het beeld drastisch anders kan zijn en je niet meer weet welk je moet geloven.


En toch: hoe het ook in beeld wordt gebracht en welk menselijk gedrag er ook wordt getoond, het zal geen bezoeker onberoerd laten. Iedereen zal zich er in herkennen. Noem het een poging tot identificatie. Dat de kijker zich kan spiegelen aan wat hem aan groepsgedrag wordt voorgeschoteld. Dat hij zich bewust of onbewust onderdeel zal voelen van het groepsgedrag op de videobeelden. Alsof hij deel uitmaakt van de vergaderingen, rechtszaken en semireligieuze bijeenkomsten die er te zien zijn.


Het kan volgens Mik ook niet anders: 'Niemand is een geïsoleerd individu. De mens is nu eenmaal een sociaal wezen dat alleen bestaat in relatie tot anderen. In die relatie krijgt hij zijn vorm; ontwikkelt zich zijn handelen. Het is eerder merkwaardig om jezelf te zien als enkeling. In mijn werk gaat het altijd om de verhouding tussen een museumbezoeker en de groep mensen die ik in mijn videobeelden laat zien. Dat de motieven en handelswijze van die groep overslaan op de kijker. Zowel psychologisch als fysiek. En dat lukt me nu beter dan voorheen.'


Hij wil er wel op wijzen dat de voortschrijdende videotechniek hem daarbij flink heeft geholpen. 'De kwaliteit ervan is enorm toegenomen, de laatste jaren. Door de betere detaillering kan ik nu videoprojecties laten zien die meer aansluiten op de lichaamsmaat. Zodat het een grotere mate van nabijheid creëert. Natuurlijk weet ik dat de kijker niet zomaar mijn video's in kan lopen. Maar de ruimte die ik in mijn video's verbeeld lijken wel een lichamelijke voortzetting van de ruimte waarin de kijker staat. Met als effect dat je niet alleen psychologisch, maar ook lichamelijk door de videobeelden wordt aangetrokken. Het maakt de confrontatie sterker.'


Die indringendheid van zijn werk wordt in Amsterdam ook nog eens versterkt door de architectuur van de tentoonstelling. Mik heeft de immense kelderzaal in de nieuwbouw van het Stedelijk compleet verbouwd tot een labyrinthisch gangenstelsel, met hier en daar een open ruimte. 'De werking is heel anders dan in een bioscoop', legt hij uit. 'Daar zit je in het donker te kijken, vastgelijmd op je stoel. Een omgeving die bedoeld is om het psychologische effect van de film te maximaliseren. Bij mij is er ander gevoel van beslotenheid. Niet alleen staan veel videoschermen op de grond, door de lage ruimte ontstaat er een druk op je lichaam. Daardoor wordt je fysieke ervaring sterker. En onstaat er een grotere gelijkwaardigheid tussen jou en het geprojecteerde beeld.'


Psychologische identificatie, verfijndere projectietechnieken en een fysieke architectuur - het geeft de 'interactieve' kracht van Miks werk aan. Dat de videobeelden een sterke indruk op de toeschouwer zullen maken. Komt bij dat zijn recentere werken ook steeds maatschappelijker worden. Politieker. Meer aansluiten bij de actualiteit waarin iedereen zich kan herkennen. 'Klopt', beaamt de kunstenaar. 'Er zijn duidelijke linken met de actualiteiten in de wereld om ons heen te leggen. Dat de Berlusconi-video met corruptie heeft te maken en de macht van de 'pakken'. Maar ook met het dilemma tussen politiek en rechtelijke macht, een discussie die hier ook in Nederland wordt gevoerd. Dat het zelf-organiserende in Communitas aansluit op de Occupy-beweging. Mijn werk betreedt steeds meer de publieke ruimte.'


De kunstenaar geeft toe dat 9/11 belangrijk is geweest in die omslag binnen zijn werk. En waarschijnlijk ook bij de ontvankelijkheid daarvoor van de kijker. 'Het gevoel van fysieke kwestbaarheid is sindsdien toegenomen. Zeker in onze Westerse samenleving. Daarbuiten was het misschien al normaler. Als we nu een beeld van een terreuraanslag zien, sluit dat aan bij de tientallen beelden die we al eerder hebben gezien. Dat maakt elke aanslag al gelijk archetypisch. Het sluit aan op restanten van vroegere beelden. Het gaat op den duur in je lichaam zitten. Het verklaart misschien de fysieke dimensie van mijn werk.'


Blijft de vraag of Mik, door al die nadruk op groepsgedrag en opportunisme, rampen en onrecht, zelf ondertussen geen enorme pessimist is geworden. 'Nee, niet echt. Kopieergedrag heeft een duistere kant, als je denkt aan de Tweede Wereldoorlog. Maar het kan ook heel productief zijn. Het gevoel van gemeenschappelijkheid. Dat je samen iets organiseert. Zo wil ik het graag zien.' Mik wijst op zijn beurskrachvideo Middlemen. 'Natuurlijk zit er veel moedeloosheid in, door al die rondhangende handelaren. Tegelijkertijd betekent die teloorgang een mogelijk nieuw begin. Dat is heel positief.'


Religie met creditcard


Opmerkelijke toevoeging op het videowerk van Aernout Mik: in het Stedelijk lopen ook figuranten rond. Als onderdeel van het onlangs voltooide werk Tongues and Assistants, opgenomen in een kerk van de Pinksterbeweging in Brazilië. Het gaat volgens Mik over een eigentijdse religie met verrassend seculaire (lees: neoliberale) trekjes. Waar je het geluk kan kopen, tegen onmiddelijke betaling. Met creditcard.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden