Indringende zelfportretten van LGBTQI-gemeenschap Zuid-Afrika in het Stedelijk

Interview met activist en fotografe Zanele Muholi

Ze maakt indringende zelfportretten, maar fotografeert ook de LGBTQI-gemeenschap in Zuid-Afrika, een indrukwekkend document. De Volkskrant spreekt met visueel activist Zanele Muholi, voor de opening van haar tentoonstelling in het Stedelijk en, kort daarna, in reactie op de mishandeling van een medewerker.

Zanele Muholi met Ntozakhe II Foto Martijn van Nieuwenhuyzen

Twee dagen na de opening van haar eerste solotentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam stuurt de Zuid-Afrikaanse fotografe Zanele Muholi (44) een WhatsAppbericht. Een van de vrouwen die zij sinds een aantal jaren volgt voor haar serie Faces and Phases - een serie portretten van de Zuid-Afrikaanse LGBTQI (lesbian, gay, bisexual, transgender, queer en intersex)-gemeenschap waarvan ze deel uitmaakt - is door een Amsterdamse Airbnb-verhuurder na een woordenwisseling mishandeld. 'Zo veel geweld tegen vrouwen, om nog niet te spreken van racisme', schrijft ze bij het filmpje dat ze meestuurt. Daarop is te zien hoe de vrouw hardhandig de trap af wordt geduwd en zeer ongelukkig, met haar hoofd naar voren, onder aan de trap belandt. Kort daarna zal de man door de politie worden aangehouden wegens poging tot doodslag. Muholi: 'Zou hij dit ook hebben gedaan als ze een witte vrouw was geweest?'

Een dag voor de opening zijn racisme en geweld tegen zwarte vrouwen, in haar thuisland en daarbuiten, onderwerpen van ons gesprek. We staan in een van de zalen in het Stedelijk Museum. Hier hangt het nieuwste werk van Muholi, Somnyama Ngonyama. Het betekent: gegroet, donkere leeuwin. Sinds 2012 maakt Muholi, die wereldwijd bekend is geworden met haar activistische documentaire portretten van zwarte lesbische vrouwen en transgenders, en wier werk door onder andere Tate Modern en het Stedelijk Museum is aangekocht, vrijwel elke dag een zelfportret. Het zijn esthetische foto's in zwart-wit, van Muholi in steeds een andere uitdossing. Met een hoofdtooi van schuursponsjes. Een Afrikaanse doek om het hoofd gedrapeerd. Met witte latex handschoentjes, in wurggreep om haar nek. Afgebeeld als blackface, met wit geverfde lippen.

Xana Nyilenda, Newtown, Johannesburg. Uit Faces and Phases Foto Zanele Muholi

Kijk je oppervlakkig, dan denk je: het zijn foto's die niet zouden misstaan op de cover van een modetijdschrift. Hoor je Muholi praten over de achtergrond van de foto's, dan weet je: hier is een kunstenaar die Black Lives Matter-beweging tot in de museumzalen heeft gebracht. Vanaf alle muren is er die blik die dwingt. Kijk naar mij. 'Zoals je ziet', zegt Muholi, 'lach ik op geen enkele foto. Ik behandel heftige onderwerpen. Ik wil dat de kijker dat voelt.'

Het was het bananenincident tijdens het EK voetbal in 2012 dat haar op het idee bracht zichzelf te fotograferen in relatie tot racisme. 'Ik verbleef een paar maanden als artist in residence in Italië. Tijdens de wedstrijd van Kroatië tegen Italië werden bananen op het voetbalveld gegooid, als belediging van de zwarte spits Mario Balotelli. In die tijd kwamen op Lampedusa al duizenden Afrikaanse vluchtelingen aan, en ik dacht: hoe moeten die mensen zich voelen? Vluchtelingen op zoek naar veiligheid in Europa, en dan hier met racisme geconfronteerd worden?'

Ze dacht na over wat ze met racisme kon doen. 'In Zuid-Afrika fotografeer ik altijd anderen. Maar in Italië was ik alleen, dus kon ik alleen mezelf fotograferen. Oké, dacht ik, als ik dan toch de camera op mezelf richt, laat ik dan onderzoeken hoe zwarte vrouwen in de geschiedenis door anderen zijn afgebeeld. Laat ik mezelf dan in verschillende karikaturale poses zien, die van de exotische ander, van de hulp in de huishouding, maar dan zó, dat er trots uit spreekt. Trots op mijn zwarte huid. Ik heb ook, op de verschillende plekken in de wereld waar ik de foto's heb gemaakt, het nieuws gebruikt dat indruk op me maakte. Zo is de serie een mix geworden van verbeelding van de actualiteit, van mijn eigen gevoel, en van stereotiepen van zwarte vrouwen.'

De foto Bester I is gemaakt op het eiland Mayotte,vlak bij Madagascar, in 2015: 'Dit is een ode aan mijn moeder, die in haar eentje niet alleen acht kinderen heeft opgevoed, maar daarnaast 42 jaar lang als werkster bij diverse families heeft gewerkt. Denk ik aan mijn jeugd, dan denk ik aan een moeder die bijna altijd afwezig was. Ik heb wasknijpers gebruikt als hoofdtooi en een deurmat als sjaal. Voor elke foto kies ik de blik die past bij wat ik wil zeggen. Boos, bang, gefrustreerd. Hier zie je uitputting. En de vraag: komt er ooit een moment om een beetje van het leven te genieten? In het geval van mijn moeder: nee. Toen ze eenmaal was gepensioneerd, kreeg ze leverkanker en is ze overleden.'

Ntozakhe II, vorig jaar gemaakt in Parktown, Johannesburg: 'Hier zie je mij als Lady Liberty, het vrijheidsbeeld in New York. Lady Liberty is blauwgroen, ze heeft geen kleur. Maar wat betekent dat eigenlijk, op dit moment in de Verenigde Staten, met al het geweld tegen zwarten?'

MaID I, gefotografeerd in 2015, in Syracuse, VS: 'Deze foto refereert aan het nieuws over Sandra Bland, een 28-jarige zwarte vrouw die door de politie werd aangehouden omdat ze haar richtingaanwijzer niet had gebruikt. Drie dagen later werd ze dood gevonden in haar cel. Ze was gewurgd, maar er is geen bewijs. Daar verwijzen de latex handschoenen naar.' Volgens de officiële lezing heeft autopsie op het lichaam van Bland uitgewezen dat ze zelfmoord heeft gepleegd. 'Of het zelfmoord is of niet, die waarheid kent alleen God. Maar kom op! Een zwarte vrouw wordt aangehouden vanwege een vergrijp van niks en pleegt zelfmoord. Dat zegt genoeg en daar reageer ik op met mijn foto's.'

Artikel gaat verder onder foto.

Bester I Foto Zanele Muholi
Ntozakhe II, Parktown, 2016 Foto Zanele Muholi
MaID I, Syracuse Foto RV - Zanele Muholi

Ze was activist voor ze kunstenaar werd. Opgegroeid in een township ten oosten van Durban, apartheid dagelijks meegemaakt, op haar 16de uit de kast gekomen, een paar jaar later naar Johannesburg verhuisd. Daar werd ze bijna elke dag geconfronteerd met geweld tegen lesbische vrouwen. Ze werkte een paar jaar als kapster. In 2002 richtte ze het Forum for Empowerment of Women op, de eerste organisatie die opkomt voor rechten van zwarte lesbische vrouwen in Zuid-Afrika. In 2003 ging ze naar de Market Photo Workshop in Johannesburg, waar David Goldblatt, een van de grootste documentair fotografen van het land, lesgeeft. Hij gaf haar deze boodschap mee: be you. Hij bedoelde volgens haar: omarm jezelf.

Een klasgenoot attendeerde haar op de Amerikaanse fotograaf Nan Goldin, die in de jaren tachtig doorbrak met haar foto's over de undergroundscene waarvan ze zelf deel uitmaakte. Vanaf dat moment weet Muhali: dit is wat ik ga doen. Ik hoef niet te wachten op die ene dag in het jaar dat het Gay Pride is. Ik ga mijn eigen omgeving vastleggen, de omgeving van lesbische vrouwen en transgenders, ik documenteer onze geschiedenis.

Thando II Nuoro, Sardinië Foto Zanele Muholi

Faces and Phases, de serie waarmee ze in 2006 begint, is tien jaar later uitgegroeid tot een indrukwekkend document van de LGBTQI-gemeenschap in Zuid-Afrika. 'Ik heb twee regels bij het selecteren van de mensen die ik portretteer: ze moeten uit de kast zijn en volwassen. Want het is belangrijk dat je beseft wat de impact is als je portret op zo veel plekken in de wereld te zien is, of wordt gepubliceerd.'

De zwart-witportretten in de laatste zaal van de tentoonstelling krijgen een extra lading door de tijdlijn van gruwelijke misdrijven tegen lesbiënnes, homo's en transgenders in Zuid-Afrika. 47 namen staan er op de wand.

Tebogo Mokhoto, 27, met een houten voorwerp anaal verkracht en daarna om het leven gebracht. Gift Disebo, 24, verkracht, gewurgd met een kabel. David Olyn, 21, vastgebonden en in brand gestoken. Duduzile Zozo, 26, verkracht met een wc-borstel en vermoord. Thokozani Qwabe, 23, verkracht en gestenigd. Ntsiki Tyatyeka, 21, vermoord, haar deels vergane lichaam werd in een vuilnisbak gevonden in Kaapstad. Ze heeft alle 47 delicten gedocumenteerd. 'Ik film op de plaats delict, interview getuigen, ik leg de begrafenissen vast, sta naast de graven, en vraag me af: hoe kan het dat in een democratie als Zuid-Afrika, waar de rechten van homoseksuelen grondwettelijk zijn vastgelegd, er aparte wetgeving bestaat voor gelijke behandeling, waar het homohuwelijk is ingevoerd, hoe kan het dat er toch zo veel geweld is tegen deze jonge mensen?'

Met haar stichting Inkanyiso helpt ze de LGBTQI-gemeenschap in Zuid-Afrika zichzelf zichtbaar te maken. Ze leidt jonge mensen op tot fotograaf. 'Zodat de levens van de mensen uit onze groep worden vastgelegd als ik in het buitenland ben.'

In eerdere interviews zei ze dat haar zelfportretten ook een manier waren om zichzelf te onderzoeken. Wat dat heeft opgeleverd?

'Dat het belangrijk is om te huilen en pijn te voelen. Ik voel een grote verantwoordelijkheid voor de groep mensen die ik fotografeer. Ze horen bij mij, ze zijn geen modellen, maar deelnemers aan het project. Door de zelfportretten realiseer ik me: ik heb altijd, als er iets gebeurde wat onrechtvaardig was, iemand anders gevonden aan wie ik dat onrecht kon koppelen. Ik kon iets doen, ik kon vechten tegen onrecht. Ik kon steeds zeggen: kijk naar hen. Maar het is niet goed om die pijn buiten jezelf te leggen. Omdat die van binnen opbouwt, en je uitput. Dus wat er is veranderd, is dat ik niet alleen meer zeg: kijk naar hen. Ik zeg nu ook: kijk naar mij. Ik ben net zo kwetsbaar.'

Het is drie dagen nadat het filmpje van haar vriendin Siba Nkumbi via sociale media de wereld over is gegaan. De verontwaardiging is groot, bijval komt van zwart en wit. Toch wordt in Nederland de vraag gesteld: is hier de racismekaart te snel getrokken? Zanele Muholi is inmiddels in Londen, waar een nieuwe opening wacht. Ze is woedend. Vrienden in Zuid-Afrika belden haar nadat ze het filmpje hadden gezien en vroegen: hoe kan dit geen racisme zijn? 'Voor mij is het duidelijk: dit zou een toerist uit Amerika nooit zijn overkomen. Dit zou een witte vrouw nooit zijn overkomen. Als het geen racisme was, dan was het in elk geval geslachtsgerelateerd geweld. Een grote man duwt een kleine vrouw die zich probeert vast te houden van de trap. En waarom? Omdat ze te laat had uitgecheckt. Als er nu kampen tegenover elkaar komen te staan, dan zou ik de discussie willen overstijgen en één vraag willen stellen: hoe zou jij het vinden, als je kind van de trap wordt geduwd, om niks?'

Binnenkort keert ze terug naar Amsterdam. 'Ik wilde hier de Gay Pride komen vieren. Ik kom nu terug om een nieuw zelfportret te maken, als reactie op wat er met Siba is gebeurd.'

Zanele Muholi, Stedelijk Museum, Amsterdam, t/m 15/10.

Babhekile II, Oslo Foto Zanele Muholi

Faces and Phases

Zanele Muholi werd in 1972 geboren in Umlazi, Durban. Op haar 19de verhuisde ze naar Johannesburg, waar ze als kapster werkte. Ze rondde in 2003 haar opleiding af aan de Market Photo Workshop, opgezet voor jonge studenten zonder financiële mogelijkheden. In 2006 was haar werk voor het eerst te zien in Nederland, in Galerie 32-34. In 2009 verbleef ze als artist in residence in Amsterdam. Vier jaar later won ze de Prins Claus Prijs. De serie Faces and Phases was in 2012 te zien tijdens Documenta 13 in Kassel en in 2013 in het Zuid-Afrikaanse paviljoen op de Biënnale in Venetië. In 2015 werd het boek Faces and Phases genomineerd voor de prestigieuze Deutche Börse Photography Prize.