Nieuws Indonesië

Indonesische president stelt islamitische schriftgeleerde kandidaat voor vice-presidentschap

Keep your friends close, but your enemies closer. De Indonesische president Joko Widodo heeft een conservatieve geestelijke als kandidaat gekozen voor het vice-presidentschap.

President Joko Widodo en schriftgeleerde Ma'ruf Amin (rechts). Foto EPA

President Joko ‘Jokowi’ Widodo heeft een 75-jarige oelama, een islamitische schriftgeleerde, aangewezen als zijn running mate bij de presidentsverkiezingen van 2019. Hij heet Ma’ruf Amin, is voorzitter van de Raad van Oelama’s (MUI), voorzitter van de grootste moslimorganisatie ter wereld, Nahdlatul Ulama (NU), en, aldus Jokowi, ‘gerespecteerd in heel Indonesië’. Zijn eerste toespraak als kandidaat vice-president is een gebed, waarna een ‘azan’ zijn gezang aanheft. Jokowi staat erbij, de ogen gesloten, de handen geopend naar boven, naar de hemel en naar Allah, naar God. If you can't beat them, join them: je kunt je vijanden maar beter te vriend houden.

Zijn entourage bezweert dat hij nog steeds dezelfde Jokowi is die als een frisse wind het bestuur van de steden Solo en Jakarta opschudde. Dezelfde ook, die in 2012 nog de zware druk van militante moslims trotseerde toen hij de gouverneursverkiezingen in Jakarta inging met aan zijn zijde een christen en etnisch Chinees: Basuki Tjahaja Purnama, beter bekend als ‘Ahok’. Toen de Nederlandse tv hem twee jaar later interviewde en vroeg hoe hij, als hij president zou worden, met de militante moslimgroepen zou omgaan, antwoordde hij heel beslist: ‘Tegen hen zeg ik tidak! Tidak! Tidak!’ (‘Nee! Nee! Nee!’).

Politiek doodvonnis

Dat was in 2014. Nu is het 2018, en de tijden zijn veranderd. Islamitische massademonstraties hebben ‘Ahok’ ten val gebracht, en na een islamitische haatcampagne is hij ook nog eens veroordeeld wegens blasfemie. Jokowi heeft het laten gebeuren. Hij kon niet anders. Als hij zou hebben ingegrepen om zijn oude bondgenoot te redden, zou hij zijn eigen politieke doodvonnis hebben getekend. De islam was te sterk geworden, en werd door Ahoks ondergang alleen nog maar sterker.

Ook in de presidentsverkiezingen van 2019 dreigt religie een van de belangrijkste thema’s te worden. Het is een thema waarop Jokowi in het verleden zwak scoorde. Ondergrondse campagnes zaaien al jaren twijfel aan zijn religieuze geaardheid. Zoals de Amerikaanse president Obama werd beschuldigd stiekem een moslim te zijn, zo wordt Jokowi een heimelijke christen genoemd en, erger nog: een kind van communistische ouders. Daar is niets van waar maar Ahoks blasfemiezaak heeft aangetoond dat waarheid niet altijd de doorslag geeft. Het gaat erom wat de mensen denken.

Knokploeg

Door zijn verrassende keus voor de bejaarde leider heeft Jokowi zijn tegenstander in de presidentsverkiezingen, ex-generaal Prabowo Subianto, een belangrijk wapen uit handen geslagen. Prabowo had zich verzekerd van de steun van hardlijnige moslimpartijen als PKS en PAN, en hij had ook de leider van de militante FPI, Habib Rizieq, met zijn gevreesde knokploeg achter zich staan.

Prabowo’s partij Gerindra geldt als een van de drijvende krachten achter de islamitische massademonstraties tegen Ahok eind 2016. De val van de christelijke gouverneur was een aanloop naar meer. De beweging ‘212’ (‘2 december’) die een menigte van honderdduizenden moslims op de been had gebracht, leek klaar om ook tegen Jokowi de straat op te gaan.

Maar met Ma’ruf Amin aan zijn zijde wordt het heel moeilijk Jokowi nog te betichten van anti-islamitische sympathieën. Ma’ruf is namelijk een leider waar zelfs de militanten ontzag voor hebben, omdat hij aan hun kant staat. Hij haat homo’s, hij haat islamitische minderheden, en hij was een drijvende kracht achter de vervolging van Ahok.

Presidentskandidaat Prabowo Subianto en zijn kandidaat vice-president Sandiaga Uno (rechts). Foto EPA

Aanvallen op homo's

Als voorzitter van de Raad van Oelama’s heeft Ma’ruf Amin fatwa’s (religieuze decreten) ondertekend waarin Ahoks blasfemie wordt veroordeeld, lhbt’ers onrein en strafbaar worden genoemd, stokslagen of zelfs de doodstraf voor homoseks worden geëist, en ook leden van de religieuze minderheid Ahmadiyah als ketters en afvalligen worden neergezet. Deze fatwa’s hebben geen wettelijke status, maar militante moslimgroepen hebben ze wel gebruikt als een rechtvaardiging voor aanvallen op homo’s en op religieuze minderheden. De Raad van Oelama’s heeft onder leiding van Ma’ruf ook Ahok als godslasteraar veroordeeld. Ma’ruf zelf was een belangrijke getuige-deskundige tegen Ahok in het blasfemieproces waarin de gouverneur uiteindelijk 2 jaar celstraf kreeg.

Pragmatisch, noemt Jokowi’s entourage de keus voor de bejaarde geestelijke. Minister Luhut Binsar Pandjaitan gebruikt het woord ‘realistisch’, noemt het een kwestie van vooruitkijken (‘move on’), en hij voegt eraan toe dat hij ‘voor duizend procent zeker weet dat ook Ahok (die nog altijd in de gevangenis zit, red.) er niet boos om zal zijn’.

Jokowi zelf zegt dat hij en Ma’ruf elkaar heel goed aanvullen als een paar dat ‘nationalistisch en religieus’ is. Dat worden de twee pijlers van zijn volgende termijn, of in ieder geval de pijlers waarop hij zijn verkiezingscampagne gaat bouwen.

Pancasila

De verse running mate belijdt in zijn eerste toespraak zijn steun aan de Pancasila, de grondregels waarop de republiek Indonesië is gevestigd. Daarin is ook de pluriformiteit vastgelegd. Dus misschien valt Ma’ruf in de praktijk straks nog mee. Maar zelfs als dat het geval is, ziet het er niet goed uit voor de mensenrechten in het land, zegt mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch in een reactie op de keus. Onder Jokowi stonden die al onder druk. De doodstraf is weer uit de kast gehaald en de president heeft niet of nauwelijks gereageerd op de vervolging van bijvoorbeeld de lhbt-minderheid.

Met zijn keus voor Ma’rug lijkt ook een andere grens overschreden. De president heeft de conservatieve krachten van de islam in de politiek salonfähig gemaakt. Ze hebben een plek gekregen in het centrum van de macht.

De enige die het duo Jokowi/Ma’ruf de voet kan dwarszetten is Prabowo, de ex-generaal met dictatoriale neigingen en een besmet mensenrechtenverleden. Prabowo was ook in 2014 Jokowi’s tegenstander. In die zin worden de verkiezingen van 2019 een herhaling van toen, maar niet helemaal. De spelers zijn dezelfde, maar het spel is veranderd.

Prabowo heeft, ook heel pragmatisch, ter elfder ure geen oelama als running mate genomen. Toen bleek dat Jokowi Ma’ruf Amin in zijn zak had, heeft Prabowo de islam gelaten voor wat het is, en gekozen voor de huidige vice-gouverneur van Jakarta: Sandiaga Uno. Geen vooraanstaand moslim, maar relatief jong, en een welgesteld zakenman: ook eigenschappen waarmee je campagne kunt voeren. 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.