Indonesië liet ook Wolkers niet onberoerd

In het voetspoor van Haasse trok Wolkers door Java, dat hem inspireerde tot 'De kus'. Indonesië laat niemand onberoerd.

Ticket van Wolkers' eerste reis naar Indonesië.Beeld Annabel Miedema

Zeven jaar geleden kreeg ik het aanbod mee te gaan op een persreis naar Indonesië. Een groep journalisten mocht over Java reizen in het spoor van Oeroeg, het debuut van Hella S. Haasse. We zouden naar Jakarta vliegen en met de bus over gifgroene berghellingen naar Bogor rijden, het voormalige Buitenzorg. Hoogtepunt moest het bezoek aan Telaga Warna worden, het zwarte bergmeer dat een cruciale rol speelt in Oeroeg. 'Zonder moeite kon ik me voorstellen dat daar de boze geesten zich verscholen hielden', schreef Haasse, 'gereed tot de aanval.'

Ik nam het aanbod met beide handen aan. Niet alleen uit bewondering voor Hella Haasse en uit nieuwsgierigheid naar Indonesië, maar ook omdat ik me realiseerde dat ik terecht zou komen in dezelfde situatie als de hoofdpersoon van De kus van Jan Wolkers. Ook zijn romanheld reist in een groep langs de highlights van Java. Hij schrikt zich rot als hij op Schiphol de 'vergrijsde kudde welgedane burgers' ziet staan waarmee hij 'aan de sjouw moet door de tropen'. De groepsreis in De kus wordt een perverse exercitie. Telaga Warna lijkt net 'de goudviskom in het bos bij Oostkapelle'.

Jan Wolkers modelleerde De kus naar de eerste reis die hij naar Indonesië maakte. Dat was ook de reden dat hij ging: niet voor zijn plezier, maar omdat hij voor het schrijven van zijn eerste Indische roman, De walgvogel, zelf door de rijstvelden wilde hebben gelopen.

Onno Blom werkt aan de biografie over Jan Wolkers. Voor de Volkskrant houdt hij daarover een dagboek bij waarvan we in zoveel delen de notities presenteren.

Als jongen had Jan van Indië gedroomd. In de tropische kas van de Hortus in Leiden, bij de immense bladeren van de Victoria regia, mijmerde hij over sawa's, manshoge luchtwortels van de mangrove, blauwe bergen en Indische meisjes, die, volgens zijn oom Hendrik, zo lief zijn dat ze je hol uitlikken.

In 1946 was Jan bijna als dienstplichtig soldaat naar de Gordel van Smaragd gestuurd, maar hij slaagde erin zich te laten afkeuren. Hij was een vurig tegenstander van de politionele acties. Later nam Wolkers deel aan protesten tegen het Indonesische dictatoriale regime, zodat het hem veiliger leek met een collectief visum te reizen. Op 19 juni 1970, om 11.15 uur, vertrok Wolkers met vlucht KL 833 naar Bangkok, Penang en via Medan naar Jakarta. Het originele ticket viste ik net uit zijn archief.

Zeven jaar geleden zag ik op theeplantage Gunung Mas Philip Freriks lopen met een rieten hoed ter grootte van een helikopterplatform. Willem Nijholt schreed in een gebatikte robe de marmeren hal van het Grand Hyatt in Jakarta binnen als in een toneelstuk van Couperus. Toen ik verdoofd door de klamme hitte in Café Batavia een biertje dronk met Abdelkader Benali, zag ik achter zijn voeten nog net de kale staart van een rat wegschieten.

Ik heb het allemaal met mijn eigen ogen gezien. Mijn herinneringen kan ik nu tegenover die van Wolkers zetten. Ik keerde verwonderd en verrijkt terug. Net als hij. Een paar dagen nadat Wolkers was teruggekeerd uit Indonesië begon de bananenboom in zijn Amsterdamse atelier plotseling vrucht te dragen.

'Ik zat dan ook', zei hij, 'onder het stuifmeel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden